سنڌ انسائيڪلوپيڊيا جي تياري لاءِ ساٿ ڏيو؟

ڇنڇر 8 جنوري 2000ع

روزاني سنڌ حيدرآباد

سنڌ انسائيڪلوپيڊيا جي تياري لاءِ ساٿ ڏيو؟

وقت اچي ويو آهي تہ هاڻي پاڻ ٺلهيون ڳالهيون ڪرڻ بدران ڪو ڪم ڪيون. جيڪو فرد پاڻ کي جنھن شعبي ۾ ڪجھہ نہ ڪجھہ سمجهي ٿو. ان شعبي ۾ ڪجھہ ڪري ڏيکاري. فقط اهو چوڻ سان ڪم نہ هلندو تہ اهو ڪم تہ ڪنھن اداري جو آهي. ادارو ئي ڪري سگهي ٿو ۽ منھنجي ڪھڙي مجال آهي جو ڪنھن محال ڪم ۾ هٿ وجهان!

مون، هفتو اڳ هڪ مضمون ۾ تجويز ڏني هئي تہ نئين ملينيم جي موقعي تي سنڌ جا ماڻهو اهو فيصلو ڪري وٺن تہ سنڌ سرڪار يا وفاقي سرڪار سنڌ ۽ سنڌين لاءِ ڪجھہ بہ ڪو نہ ڪندي. جڏهن سنڌي ماڻهو سرڪار مان آسرو پليندا تڏهن ئي ڪجھہ نہ ڪجھہ ڪندا. مون کي اهو بہ ياد آهي تہ ان ڪالم ۾ مون دعوا ڪئي هئي تہ پڙهندڙ حضرات انھن تجويزن مان ڪنھن بہ هڪ تجويز تي عمل ڪو نہ ڪندا.

مون سوچيو، ٻين کي صلاحون ڏيڻ بدران پھريون قدم پاڻ کڻجي ۽ شام لطيف وانگر ” ڪا هلندي جيڏيون!“ جو نعرو هڻي نڪري پئجي. جيڪڏهن ڪو ٻانھن ٻيلي ٿيو تہ سندس مهرباني! جي نہ، تڏهن بہ ”وڏا طالع تن جا، جي مارڳ منجھہ مرن!“ ۽ ”ٻڏي جا ٻيڻا ٿيا“ وارو حساب تہ ڪيڏانھن ئي ڪو نہ ويو آهي.

جيئن تہ آئون قلم جي دنيا جو ماڻهو آهيان، تلوار ۽ بندوق هلائي ڪو نہ ڄاڻان، سياسي تقريرون ڪرڻ بہ ڪو نہ اينديون اٿم ان ڪري هڪ عدد ظاهري طرح ناممڪن ڪم جي شروعات جو اعلان ڪيان ٿو. مون کي خبر آهي تہ سنڌ سرڪار ۽ سنڌي ٻوليءَ جو قومي ادارو گذريل ڏهن سالن کان سنڌي ٻوليءَ ۾ انسائيڪلوپيڊيا تيار ڪرڻ ۾ مصروف آهن. آئون ڏاڍي معذرت سان چوان ٿو تہ سرڪار سڳوري پنھنجو بخار لاهي رهي آهي. باقي انسائيڪلوپيڊيا هڪ خواب ئي رهندي. ڪجھہ ڪتابن تي جلد جي مٿان ”انسائيڪلوپيڊيا“ لکڻ سان اها ”انسائيڪلوپيڊيا“ ڪو نہ ٿي ويندي آهي.

آئون پنھنجي قوت کان وڏو نعرو هڻان ٿو ۽ چوان ٿو ”سنڌ انسائيڪلوپيڊيا“ جي نالي سان مون مواد سهيڙڻ جي ابتدا ڪري ڇڏي آهي. آئون اڪيلو آهيان ۽ پنڌ تمام گهڻو آهي، مون کي تمام گهڻن دوستن، ماهرن، مهربانن ۽ مالي سهڪار جي ضرورت پوندي، جيڪڏهن ڪو فرد يا ادارو مدد ڪندو تہ سندس مهرباني، جيڪڏهن نہ ڪندو تہ بہ خير آهي. سنڌي ماڻهن جي ڀاڳ ۾ هڪ مستند ۽ ضخيم يا مڪمل انسائيڪلوپيڊيا هوندي تہ کين ضرور ملندي؟ پر جي نہ هوندي تہ پوءِ غريب بدر ابڙو يا شاهوڪارن جي سرڪار ٻئي ڇا ڪري سگهندا.

مون کي ياد آهي تہ 1995ع ۾ جڏهن ڪراچي جي هڪ هوٽل ۾ ”سنڌوءَ جو سفر 89“ نالي هڪ ڪتاب جو مهورت ٿيو هو تڏهن مون ان وقت جي وزير تعليم مسٽر خورشيد شاھہ کي ٻانھن کان جهلي ويھاري چيو هيو. ”شاھہ صاحب آئون اسٽيج تان ڪجھہ سوال ڪندس تون مهرباني ڪري انھن جا جواب ڏيئي پوءِ صدارتي ڪرسي ڇڏجانءِ!“

شاھہ صاحب سوال ٻڌڻ لاءِ تہ ويھي رهيو هو پر جواب نہ ڏنائين ۽ اٿي ويو. چيائين ”مون کي اسلام آباد جو جهاز جهلڻو آهي، اڏامي نہ وڃي.“ مون کي ذاتي خبر آهي تہ شاھہ صاحب کي ان ڏينھن تي حيدرآباد ۾ ڪنھن دوست ڀت جي دعوت تي سڏايو هو.

سو، ڪڏهن ڪڏهن ڀت ضروري ٿي پوندو آهي، پت هلي وڃي تہ ڀلي هلي وڃي (پپيلز پارٽيءَ جي پت تہ خير اڳ بہ ڪو نہ هئي) ان تقريب ۾ مون وزير تعليم کي عرض ڪيو هو تہ جئيندا قبلا! هي جيڪو ميڙ سامهون موجود آهي، ان ۾ سڀ جا سڀ صاحب پنھنجن شعبن جا ماهر آهن، انھن کان ڪم وٺو، سرڪار جا هٿ ۽ پير مضبوط ڪرڻ جو ڪم وٺڻ بدران قوم جا بنياد ٺاهڻ جو ڪم وٺو! هنن کي چئو تہ هو زولاجي، باٽني، فزڪس، ڪيمسٽري، ميڊيڪل، جيالاجي ۽ اقتصاديات سميت هر شعبي ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ لٽريچر ڏين. توهان سندن سرپرستي ۽ همٿ افزائي ڪيو.

مون جناب وزير تعليم کي اهو بہ عرض ڪيو تہ جناب فقط ٻہ سؤ ڪتابن جي لاڳت جيتري رقم سان هڪ شاهي انسائيڪلو پيڊيا تيار ڪري سگهجي ٿي ۽ اها بہ فقط پنجن سالن جي مختصر عرصي ۾ (هنگامي بنيادن تي) پر جناب وزير تعليم ڪو بہ جواب ڏيڻ بدران ڀت جي دعوت تي حيدرآباد هليو ويو. پنج سال گذري ويا ۽ اسان سن 2000ع ۾ هٿين خالي بيٺا آهيون. ڇا حڪومت وٽ ٻہ سؤ ڪتابن ڇپائڻ جيترا فنڊ بہ ڪو نہ آهن؟ آئون سواءِ افسوس ڪرڻ جي ٻيو ڪجھہ بہ نٿو ڪري سگهان. ايتري رقم تہ سنڌ جا ٻہ سؤ وڏيرا بہ دان ڪري سگهن ٿا. آئون ڪشڪول کڻندس، انسائيڪلو پيڊيا جي تياري لاءِ جيڪڏهن سنڌ جا هڪ سؤ وڏيرا بہ نٿا ملن تہ پوءِ حيف آهي سنڌي قوم تي ! انھن پڙهيل ڪڙهيل زميندارن تي جيڪي سنڌي قوم جي درد ۾ ٻيڻا ٿي چڪا آهن.

آئون جلد ئي سنڌي نوجوانن، استادن، اديبن، وڪيلن، تپيدارن، ڊپٽي ڪمشنرن ۽ ٻين صاحبن کي باقاعدي اپيل ڪندس ۽ وٽن هلي ويندس تہ دوستو! صاحبو! هٿ هٿ ۾ ڏيو تہ اهو ڪم ڪري وٺون ۽ سرڪار سڳوريءَ کي ٻڌايون تہ سنڌي قوم توهان جي مدد کانسواءِ بہ ڪم ڪري سگهي ٿي ۽ ڏسو تہ ڪري رهي آهي مون کي اميد آهي تہ جيڪڏهن سنڌ جي نوجوانن ۽ ماستر صاحبن مونکي موٽ ڏني تہ پاڻ هڪ اهڙي انسائيڪلو پيڊيا تيار ڪري وٺنداسين جيڪا ٽئين ملينيم جي سنڌي نوجوان کي هر اها معلومات ڏيندي جنھن جي حصول لاءِ هو آتو آهي يا جيڪا ڄاڻ وٽس ضرور هئڻ گهرجي.

هتي، جڏهن آئون سنڌ انسائيڪلوپيڊيا جي تياريءَ جي ڳالھہ ڪريان ٿو تہ اها محض هوائي ڳالھہ ڪو نہ آهي.اسان ان رٿ تي باقاعدي سوچ ويچار کانپوءِ ان نتيجي تي پھتا آهيون. ان ڪم ۾ مختلف شعبن جي ماهرن کي ملوث ڪبو ۽ ڪوشش ڪبي تہ گهٽ ۾ گهٽ 25 کان 50 هزار ”انٽريز“ ان ۾ موجود هجن، پوءِ ڀلي کڻي ان انسائيڪلوپيڊيا ۾ 10 کان 20 جلد ڏيڻا پون اسان ان جي بجٽنگ تي بہ ڪم ڪري ڏٺو آهي تہ اها انسائيڪلوپيڊيا ڪهڙن ادارن ۽ ماڻهن لاءِ هوندي. ان ۾ دنيا جو ڪو بہ موضوع ڪو نہ ڇڏيو ويندو بلڪه سنڌ جي هر ماهر ۽ هر شاگرد جي ڄاڻ کي گڏ ڪيو ويندو، آئون فقط اها دعا ٿو گهران تہ ڪا ش مون کي موٽ ملڻ ۾ دير نہ ٿئي ڇا ڪاڻ تہ وقت سان نہ رڳو ماڻهو بلڪه جذبا بہ ٿڌا ٿي ويندا آهن. شڪر آهي تہ پنج سال گذرڻ بعد بہ اسان جو جذبو اڃا جوان آهي توڻي جو وار اڇا ٿي ويا آهن.