سنڌي ادب ۽ پڙهندڙن جي سرپرستي

10 جنوري 1995ع

عمر سانگي

سنڌي ادب ۽ پڙهندڙن جي سرپرستي

عام دانھن آهي تہ سنڌي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب گهٽ وڪامجن ٿا. ان جا وڌ ۾ وڌ ٻہ يا ٽي سبب ٿي سگهن ٿا. مواد جو غير معياري هجڻ، سنڌي پڙهندڙ وٽ قوت خريد نہ هجڻ ۽ ٽيون مطالعي جي عادت نہ هجڻ.

مان سمجهان ٿو تہ سنڌي اخبارن ۽ ڪتابن جو محدود وڪرو اهڙو قومي الميو آهي جنھن لاءِ ذميوار اسان پاڻ آهيون. اهو چوڻ تہ سنڌي ڪتاب، رسالا ۽ اخبارون غير معياري آهن يا انھن ۾ ڇپيل مواد غير معياري ۽ غير ضروري آهي، پاڻ سان ڪوڙ ڳالهائڻ برابر آهي. ڇا ڪو شخص رهنمائي ڪري سگھي ٿو تہ سنڌ جي ڪيترو في صد ماڻهن انگريزي ۽ اردوءَ جو معياري ادب يا ڪتاب پڙهيا آهن؟ جواب ٻڌي يقيناً توهان کي مايوسي ٿيندي. مشڪل سان ڪن ٿورون، في صد تہ پري جي ڳالھہ آهي! سنڌي ادب کي بہ ڪنھن حد تائين دنيا جي شاهوڪار ادب جي قطار ۾ بيھاري سگهجي ٿو. اهو سچ آهي تہ سنڌيءَ ۾ تحقيقي ۽ سائنسي ادب گهٽ آهي پر اهو ڪيئن چئجي تہ هيل تائين سنڌيءَ ۾ ڇپيل تحقيقي توڙي سائنسي ادب وڏي پئماني تي خريد ڪيو ويو آهي! سنڌ واسين کي جيڪڏهن سنجيدو ادب گهرجي ٿو تہ اهو بہ موجود آهي. شيخ اياز جي شاعريءَ جون گهڻيون ڪاپيون وڪامجن ٿيون؟ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ۽ پير حسام الدين راشديءَ جا تحقيقي ڪتاب ڪيتري تعداد ۾ وڪاميا آهن؟

1947ع کان وٺي اڄ تائين سنڌي ڪتاب سواءِ شاھہ جي رسالي جو ڪو ايڊيشن ٻن هزارن کان وڌيڪ نہ ڇپيو هوندو. شاھہ جي رسالي جا مختلف ڇاپا بہ گذريل پنجاھہ سالن ۾ مجموعي طور تي 50 هزار ڪاپين کان وڌيڪ پرنٽ نہ ٿيا هوندا. اها ڪيڏي نہ شرم جي ڳالھہ آهي تہ پنجاھہ سالن ۾ ٻن نسلن دوران شاھہ جو رسالو فقط پنجاھہ هزار ڪاپيون ڇپيو هجي! شيخ اياز جھڙو شاعر، الطاف شيخ ۽ امر جليل جهڙن منفرد اديبن جا ڪتاب ٻہ هزار ڇپجن ٿا.

هر سال هڪ لک جي حساب سان سراسري طور گذريل پنجاھہ سالن ۾ ٻيو نہ تہ گهٽ ۾ گهٽ پنجاھہ لک پڙهيل لکيل سنڌي ماڻهو پيدا ٿيا هوندا. پر اڄ تائين سنڌي ڪتابن جو گڏيل وڪرو 50 لک ڪاپيون ڪو نہ ٿيو آهي. يعني ايئن چئجي تہ لکها سنڌي ماڻهو سڄي ڄمار ۾ ڪو بہ هڪ ڪتاب خريد ڪرڻ کانسواءِ مري ويا. پاڻ درسي ڪتابن کي ان لسٽ ۾ شامل نٿا ڪريون.

ڇا اسان ڪڏهن پاڻ کان پڇيو آهي تہ اسان پاڻ کي سڌريل قوم سڏائڻ جو ڪيترو حق رکون ٿا؟ جيڪڏهن اڄ بہ هر پڙهيل لکيل سنڌي ماڻهو پنھنجي ڪمائي مان هر مهيني فقط هڪ ڪتاب خريد ڪري تڏهن بہ سنڌي ڪتابن جي جيڪر ٻوڏ اچي وڃي. مان اهو دليل مڃڻ لاءِ بہ تيار نہ آهيان تہ سنڌي ماڻهن جي قوت خريد گهٽ آهي. ڪھڙو پڙهيل سنڌي ڪٽنب آهي، جتي اڙدو يا انگريزيءَ جو ڪو نہ ڪو فيشن، فلمي يا سياسي مئگزين نٿو اچي؟

سنڌي ماڻهو روزانو چانہه سگريٽ تي گهٽ ۾ گهٽ 25-30 رپيا خرچ ڪري ٿو. گولڊ ليف سگريٽ جي هڪ پاڪيٽ جي قيمت 24-25 رپيا آهي. عام سنڌي ڪتاب ۽ رسالي جي قيمت 10 کان 50 رپيا آهي. اصل ڳالھہ آهي تہ اسان اهميت ڇا کي ٿا ڏيون؟ جيڪڏهن اهميت سگريٽ جي آهي تہ سگريٽ ڇڪبو ۽ جيڪڏهن اهميت مطالعي کي آهي تہ پوءِ ڪتاب خريد ڪبو.

ان ڪري نہ اهو دليل درست آهي تہ سنڌي ماڻهن وٽ خريداري جي قوت نہ آهي، ۽ نہ اهو دليل درست آهي تہ معياري ڪتاب نٿا ڇپجن ۽ نہ وري اهو دليل صحيح اهي تہ پڙهيل لکيل سنڌي ماڻهن جو تعداد ٿورو آهي. اصل ڳالھہ اها آهي تہ سنڌي ماڻهن ۾ مطالعي جي عادت تمام گهٽ آهي خاص ڪري ادبي ۽ تحقيقي موضوعن جو ذوق تہ ڄڻڪ آهي ئي ڪو نہ.

ڪتابن جي ڪنھن بہ دڪان تي چڙهي پڇا ڪجي تہ خبر پوندي تہ شاعريءَ جي ڪتابن جي کپت تہ آهي ئي ڪو نہ (سواءِ هڪ ٻن شاعرن جي) افسانن جي ڪتابن جي طلب وڌ ۾ وڌ 500 ڪاپيون (سڄي سنڌ) آهي. تحقيقي ڪتاب سڄي سنڌ ۾ 600 کان 800 ڪاپيون يا وڌ ۾ وڌ هڪ هزار ڪاپيون وڪامجي ٿو، سياسي ادب البت هڪ هزار کن ڪاپيون کپي وڃي ٿو. حيرت اها آهي تہ ڊائجيسٽي ادب بہ گهڻو وقت هلي نہ سگهيو.

مختصر طور اهو چئي سگهجي ٿو تہ سنڌي ڪتاب، رسالا ۽ اخبارون خود سنڌي ماڻهن جي هٿان خون ٿي وڃن ٿيون. سنڌي ماڻهن ۾ مطالعي جي عادت پيدا ئي ڪو نہ ٿي آهي. سڄي قوم جي شام اوطاقن تي ڀوڳ ٺڪاءَ ڪرڻ ۾ ۽ راتيون ٽي وي، وي سي آر تي ويٺي گذري وڃن ٿيون. سنڌي ماڻهن کان منھنجا فقط ٻہ سوال آهن. ڇا توهان سنڌي ادب کي اڳتي وڌندو ڏسڻ نٿا گهرو؟ جيڪڏهن ها تہ پوءِ پاڻ کان اهو پڇو تہ توهان ان سلسلي ۾ ڪيترو تعاون ڪيو آهي؟