سنڌو کيرٿر ماٿري تهذيب

�ي ماڻهو آهن حبشين اچي اسان جي ملڪ تي قبضو ڪيو آهي.“ اها ڳالهه اسلام کان اڳ جي آهي. ٻي دلچسپ ڳالهه ٻڌايان ته، سنڌي عورتن ۽ مردن جي وارن جو اسٽائيل ”سمير“ وارن قبول ڪيو هو جنهن جو هڪ انگريز مصنف به حوالو ڏنو آهي. هو چوي ٿو ته وڏي ۾ وڏي ثابتي آهي ته سمير وارن سنڌ جي ماڻهن، خاص ڪري عورتن جي وارن جي سينگار جو فن قبول ڪيو.

جيستائين منڇر لفظ جو تعلق آهي ته ائين کڻي چئجي ته من ۽ ڇر ٻن سنڌي لفظن جو مرڪب آهي. هونئن مانسرور جي کارڙ هئڻ بابت هندستان ۾ ڇپيل ڪتاب ”سنڌ سومير“ جي ليکڪ چيو آهي. ڪن ”منوچهر“ جو کارڙ سڏيو آهي. جڏهن مون ان منوچهر جو مطالعو ڪيو ته هڪ ٻيو نالو ”منشهر“ به ملي ويو. هاڻي منڇر ۽ منشهر ۾ ڪهڙو فرق آهي؟ منشهر ايراني بادشاهه جو نالو آهي، اهو منوچهر جو شايد پيءُ يا نانو آهي. توهان کي ٻيو مزيدار حوالو ڏيان، جيڪو ايران جي حوالي سان آهي. توهان اڄ ”ڪائي“ (پٿر جي زماني واري انساني آبادي جيڪا غارن تي مشتمل آهن) گهمي آيا آهيو. اهو به ڪيانيءَ جو کاريل لفظ آهي، ”ڪائي“. اهو ڪائي لفظ ڪياني خاندان جو بادشاهي مقدس لقب هو. انگريزيءَ ۾ لکن ٿا، (KAI)، ڪائي فلاڻو يا ڪائي فلاڻو. توهان جيڪو گهيٽي جو ذڪر ڪيو هو (ديري اسماعيل خان کان اترـ اولهه ۾ واقع قديم آثارن جي ماڳ رحمان ٺيڙهي مان اسان کي گهيٽي جي ننڍي مورتي ملي هئي) اهو به ايرانين جي علامت هو. يعني ”شاهي جلال“ جي نشاني هئي. ان تي فردوسيءَ جي شاهنامي جي هڪ فارسي شارخ بحث ڪيوآهي. مون پنهنجي ڪتاب سنڌو تهذيب ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. منڇر تي به جدا بحث ڪيو اٿم. اهو ڪتاب وري ڪلچر کاتي وارن چيو آهي ته اهي ڇپائيندا، سو ته خدا ڄاڻي، پر لکي خود ڇپائڻ کان ته منهنجو ارواح ئي کڄي ويو آهي.

انور پيرزادو: انڊس ايڪسپيڊيشن جي حوالي سان جڏهن اسان اٽڪ کان سفر شروع ڪيو ته سنڌوءَ جي ساڄي ڪپ تي ديري اسماعيل خان کان ڪجهه ڪلوميٽر اتر _اولهه ۾ اسانکي ”رحمان ٺيڙهيءَ“ مان جيڪي ٺڪريون هٿ آيون آهن، انهن ۾ مُهين جي دڙي سان مشابهت پئي نظر آئي، ان ۾ انهيءَ گهيٽي جي منڍي به آهي جنهن جو توهان اڳهاڙو ذڪر به ڪيو ته اهي ايراني اثر آهن، اهڙيءَ طرح گومل ٺيڙهي ۽ هيٺ سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي به آثار آهن. ڇا سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري تي به سنڌ ۾ اهڙا ماڳ آهن؟ توهان دادوءَ جو خاص طور تي ذڪر ڪيو آهي، مهرباني ڪري تفصيل سان اسان کي ڪجهه ٻڌايو!

تاج صحرائي: جيڪڏهن توهان سنڌو تهذيب جي اثر جي دائري جو ذڪر يا احوال پڙهندو ته اهو اتر ۾ ڪشمير، ڏکڻ ۽ ڪيٽي بندر، اوڀر ۾ گجرات ۽ اولهه ۾ لسٻيلو ۽ مڪران تائين پکڙيل هو. سنڌوءَ جي ساڄي پاسي ڪپ تي رحمان ٺيڙهي ۽ گومل ٺيڙهيءَ کان پوءِ هيٺ ڪچيءَ جي علائقي ۾ سبي ڍاڍر جي ڀرسان به تمام مکيه ماڳ اچن ٿا، هڪ ”مهر ڳڙهه نوشيرا“ آهي جنهن جي کوٽائي اڃا هلي ٿي. ان مطابق، ميهر ڳڙهه ست هزار سال قبل مسيح تائين ۽ شايد اڃا به مٿي ٿيندو ٿو وڃي. جيڪڏهن اهو پنج ڇهه هزار سال قبل مسيح ئي ٿيو وڃي ته پوءِ اهو دنيا جو ٻئي نمبر تي قديم ترين شهر ٿي ويندو. هن وقت پهريون نمبر قديم ترين شهر ”جيريڪو“ جو آهي، جيڪو اردن ندي جي ڪپ تي آهي. ميهر ڳڙهه کانپوءِ ٻيو ماڳ بيل پٽ وٽ ”ڇڏيرڻ“ جا دڙا آهن، اهي به مُهين جي دڙي جا همعصر آهن، انهن بابت ڊاڪٽر فيئر سروس لکي ٿو ته، جيڪڏهن اتي کوٽائي ڪجي ته ڪافي ڪجهه ملندو. انهيءَ کانپوءِ شڪارپور ڳڙهي ياسين وٽ، مدئجي وٽ توهان کي ڪافي دڙا ملندا. مثال طور ڳڙهي ياسين ۽ ان جي ڀرسان ڊکڻ جي ڳوٺ وٽ هڪ دڙو لڌو آهي، اتي مون باقاعدي ٺڪر ۽ ٺڪر جا مڻيا وغيره لڌا آهن، جيڪي مُهين جي دڙي سان مشابهت رکن ٿا. انهن تي مون مضمون به لکيو آهي، جيڪو ڇپيو به آهي. ان کي ”ٿرڙي ابن اڍو“ چون ٿا. مدئجي جي ڀر ۾ ٻه ٽي دڙا آهن. ان کان پوءِ ”جهرڪ جو دڙو” آهي. انهيءَ کان هيٺ خيرپور جوسي جو دڙو آهي، باڊهه وٽ دڙا آهن، نصيرآباد وٽ دڙو آهي، وري هيٺ اچو ته اتي ”لوهم جو دڙو آهي“ هو جتي هاڻي بلوڊوزر گهمائي ڳوٺ آباد ڪري ڇڏيو اٿس ۽ کاتو به چپ رهيو ۽ ٻيا به چپ رهيا. اڃا هيٺ ايندا ته مُهين جي دڙي سان بلڪل لاڳاپيل توهان کي صرف ٻه دڙا ملندا. دادو ضلعي ۾ انهن مان هڪڙو ”نئه انگئيءَ“ مٿان علي مراد شاهاڻيءَ وارو ماڳ آهي، ان کي شهر پناهه به ڏنل آهي ٻيو ماڳ ”نڪو بٺيءَ“ وارو آهي جيڪو توهان اڄ گهمي آيا آهيو (جهانگارن ۽ ڪائيءَ جي وچ ۾) نڪي بٺيءَ واري ماڳ جو آرڪيالاجيءَ ۾ رڪارڊ ڪونهي. دراصل 1976ع ۾ جڏهن ڊاڪٽر لوئس ڪم پئي ڪيو تڏهن اهو دڙو ۽ ان کان سواءِ ڪي ٻيا دڙا مون ڳولي لڌا آهن جيڪي غير ملڪي ماهرن ۽ لطيف يونيورسٽي خيرپور جي استاد پروفيسر شر ۽ ٻين کي گهمايا اٿم.