سما

سما

مڪليءَ واري ٽڪريءَ تي اتر طرف پٿري مقبرن جو مُچو سمن سلطانن ۽ سندن اميرن جو آهي. اتي ارڳو مقبرا ۽ قبرون ئي نه، مسجدون ۽ مدرسا به آهن. ان مچي ۾ سڀ کان اهم عمارت ڄام نظام الدين جي مقبري واري آهي. سنڌ تي سمن جي راڄ جي ڪهاڻي لڳ ڀڳ 1300ع کان شروع ٿيندي جڏهن سنڌو درياهه رخ ڦيرائي ٺٽي طرف پنڌ شروع ڪيو ۽ محمد طور طرف سومرن جو زوال شروع ٿيو. ٺٽو درياهي شاخن ۾ گهيرجي ويو، بگهياڙ ان جي اوڀر ۾ ۽ ڪلري ان جي اولهه ۾ ٿي. ڪلري وهڪرو مڪليءَ کان اولهه ڏانهن هليو، ان مان هڪ شاخ ٺٽي جي اولهه ۾ هوندي. ان سان ٺٽو ٻيٽ ٿي ويو. پراڻ پاسي ويٺل ماڻهو درياهه سڪڻ بعد پنهنجو ڦِٽي ويل شهر محمد طور ڇڏي ٺٽي ڏانهن آيا، جيڪو پاڻيءَ ۾ گهيريل هئڻ سبب محفوظ علائقو هو.

تاريخدان سمن جي دور لاءِ 1351ع کان 1520ع تائين جو عرصو مقرر ڪن ٿا، پر سڀ محقق انهن تاريخن تي متفق نه آهن ڇاڪاڻ ته سمن کي سندن حڪومت ڪنهن ڏينهن اوچتي فتح سبب نه ملي هئي، ۽ نه وري انهن کان حڪومت هڪ ڏينهن اندر ڇڏائجي وئي هئي. سمن جي مڪمل حڪومت قائم ٿيڻ کان اڳ ملڪ انڙ ۽ امير قيصر رومي 1800 سوارن جو لشڪر وٺي دهليءَ پاران سيوهڻ تي مقرر ٿيل هڪ غير مسلم حاڪم ملڪ رتن کي قتل ڪري سيوهڻ تي قبضو ڪيو هو. اهو واقعو سن 34_1333ع ۾ ٿيو. ان فتح جي خوشيءَ ۾ عوام اُنڙ کي پنهنجو سردار تسليم ڪيو. هوڏانهن، دهلي ۽ ملتان جوابي حملي لاءِ عمادالملڪ سرتيز کي مقرر ڪري بغاوت کي چيڀاٽڻ لاءِ موڪليو. فيروز انڙ صورتحال جي شدت ڏسي ٺٽي ڏانهن نڪري ويو ۽ امير قيصر شاهي لشڪر سان 40 ڏينهن ويڙهه کائي، صلح جي دوکي سان گرفتار ڪري قتل ڪرايو ويو. ان واقعي کان پوءِ سنڌي قبائلين سان وڏا ظلم وهايا ويا. انهن واقعن جو ذڪر ابن بطوطه پنهنجي سفر نامي ۾ ڪيو آهي. ان کان پوءِ ڄام انڙ 752 هه (1351ع) ڌاري ٺٽي تي پنهنجي گرفت مضبوط ڪري سگهيو، ۽ پوءِ، لڳ ڀڳ 170 سال سمن جي سلطنت جاري رهي. 1520ع ۾ شاهه بيگ ارغون ساموئيءَ وٽ جنگ ۾ درياهه خان کي شهيد ڪري ڇڏيو ۽ سما حڪومت جي چيلهه ڀڃي ڇڏي. سمن کي شڪست ملي هئي پر ارغونن ڄام فيروز سان سياسي مصلحتن سبب رعايت ڪئي ۽ کيس سيوهڻ تائين محدود ڪري پاڻ ٺٽي تي راڄ ڪرڻ لڳا هئا. ڄامن جي حڪومت 1524ع ۾ بلڪل ختم ٿي وئي. ان ڪري ٿلهي ليکي ڄامن جي حڪومت جو زمانو 1351ع کان 1520ع ئي سمجهڻ گهرجي. ان کان اڳ ۽ پوءِ وارا دور اڌ راڄ ۽ ڊهندڙ راڄ جا آهن.

سمن جو پهريون سلطان فيروزالدين شاهه ڄام انڙ (اول) (1352ع_1351ع) آهي. ڄام انڙ ٻانهن ٻِيڻي (ٻانڀيڻو) (اول) جو پٽ هو. تاريخدان ’ٻانهن ٻيڻو‘ کي ’ٻانڀيڻو‘ پڙهڻ طرف مائل آهن. ڊاڪٽر بلوچ صاحب لفظ ’ٻانڀيڻو‘ جو بنياد سنسڪرت جي ’برهمڻ‘ ۾ ڏسي ٿو جنهن جي سنڌي صورت ’ٻانڀڻ ‘ آهي. تاريخ جي فارسي ڪتابن ۾ (جتان اهو لفظ اسان تائين پهتو آهي) ’بانبنيهه‘ يا بانبهينه‘ لکيل آهي. ’بانبنيهه‘ اصل ۾ ٻانڀڻ جي نه پر ’ٻانهن ٻيڻو‘ (ٻيڻي طاقت وارو) جي فارسي صورت آهي.





ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ مطابق سمن سلطانن جو شجرو ۽ حڪومت ڪرڻ جي ترتيب هن ريت آهي:



ترتيب نالو لقب ولديت هجري سن عيسوي سن

1----------ڄام-انڙ-----فيروزالدين شاهه----- ٻانڀيڻو-(اول)----------752-کان 753هه----1351 کان 1352ع

2-الف:---ڄام ٻانڀيڻو-(ٻيو)--صدرالدين--------ڄام-انڙ------------ 753 کان 768 ه----- 1353 کان 1368ع

2-ب:----- ڄام جوڻو---------علاءُالدين--------ٻانڀيڻو-(اول)------- 753 کان 768 هه-----1353 کان 1368ع

3-الف:-- ڄام تماچي------رڪن الدين------- ڄام-انڙ-------------768 کان 777 هه---- 1368 کان-1370ع

3 ب:----ڄام توڳاچي-----خيرالدين----------ڄام جوڻو-----------768-کان 777 هه---- 1368 کان-1370ع

4--------ڄام-جوڻو-------- علاءُالدين-------ٻانڀيڻو-(اول) ٻيو ڀيرو--- 777 کان 791هه--- 1370-کان 1388ع

5------- ڄام-تماچي-- رڪن الدين شاهه--- ڄام انڙ--(ٻيو ڀيرو)- 791 کان 795-هه-(؟)-- 1388-کان-1399ع

6------ڄام-انڙ-(ٻيو)-- صلاح الدين شاهه----ڄام تماچي--------- 795 کان 806 هه (؟)--- 1392 کان 1404ع

7------ڄام نظام الدين-----------------------ڄام انڙ (ٻيو)------- 807 کان 809 هه (؟)----1404 کان 1406ع

8------ ڄام شير علي-------------------------ڄام تماچي-------- 809 کان 815 هه (؟)--- 1406 کان 1412ع

9----- ڄام ڪرڻ-----------------------------ڄام توڳاچي----------- 816 هه---------------ڏيڍ ڏينهن

10---ڄام سڪندر شاهه (اول) صدرالدين---- ڄام توڳاچي--------- 816 (؟)--------------1413 کان 1413ع

11 ڄام فتح خان--------------------------- ڄام سڪندر اول---- 816 کان 831 هه-------1413 کان 1428ع

12-ڄام تغلق (جوڻو؟)---------------------- ڄام سڪندر اول----831 کان 857 هه-------1428 کان 1453 ع

13-ڄام مبارڪ------------- (ڄام توڳاچيءَ جو آفيسر ۽ مائٽ)-----857 هه---------------- 1453ع

14-سڪندر شاهه (ٻيو) ڄام محمد عرف انڙ--ڄام فتح خان------857 کان 858 هه-------1453- کان 1454ع

15-ڄام سنجر عرف رائڌن صدرالدين شاهه--ڄام انڙ (ٻيو)-------858 کان 866هه-------- 1454 کان 1461ع

16 ڄام-نظام الدين- عرف ڄـام نندو-------------ڄام-سنجر----- 866 کان 914 هه-------1461 کان 1508ع

17-ڄام فيروز شاهه-- نصيرالدين ابولفتح-------ڄام نندو-------914 کان 924 هه--------1508 کان 1512ع

19 ڄام-فيروز شاهه-- نصيرالدين ابولفتح-------ڄام نندو--------------------------------- 1512 کان 1520ع





سيد حسام الدين راشدي مطابق سمن سلطانن جو شجرو ڪجهه هن ريت آهي:



ڄام ٻانڀيڻو (ا ول)

↓

↓‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾↓

سلطان ڄام انڙ (ا ول) فيرواالدين شاهه سلطان علاءُالدين جُوڻو

(737 هه کان 753هه) ( پهريون ڀيرو 753هه کان 768 هه، ٻيو ڀيرو: 771هه کان 791 هه)

↓ ↓

↓ خيرالدين ڄام طغاچي

↓‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ↓ ↓‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ↓

سلطان ٻانهن ٻيڻو (ٻيو) ڄام تماچي رڪن الدين ڄام ڪرن صدرالدين شاهه (ا ول)ڄام سڪندر

753(هه کان 768 هه ) (پهريون ڀيرو: 768هه کان 772هه ٻيو ڀيرو:791 کانپوءِ) (ڏيڍ ڏينهن، قتل) ↓

↓‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾‾ ↓ ↓