زرعي سماج ۾ چورن جا سردار

ڇنڇر 29 آگسٽ 1999ع

زرعي سماج ۾ چورن جا سردار

پاڪستاني قوم جنھن جا پير اسلام آباد جي ڌرتيءَ تي آهي، ڀلي تہ ايٽم بم جي نشي ۾ غلطان هجي، اسان سنڌي ماڻهن جي ڀلائي ان ۾ آهي تہ هن وقت اسان وٽ پنھنجو جيڪو بہ معاشي ذريعو موجود آهي ان کي سنڀاليون ۽ سڌاريون. ان کي جديد، اعتماد جوڳو، سائنسي ۽ گهڻ پاسائون ڪيون. جيئن تہ اسان جي معاشي طاقت زراعت ۾ آهي ان ڪري زراعت کي ئي صنعت وانگر هلايون، جن ماڻهن تازو پنجاب ۽ يورپ ڏٺو آهي، اهي بھتر ڄاڻن ٿا تہ اتي زراعت ۽ صنعت ۾ ڪو فرق ڪو نہ بچيو آهي.

آهي تہ پاڻ تي تنقيد پر ڇا ڪجي؟ غلطيون ۽ ڪوتاهيون اسان جون پنھنجون بہ گهڻيون آهن، رڳو پنجاب ۽ ٻاهرين آباديءَ جي لڏ پلاڻ تي ناراضگي جون توپون داغڻ سان اسان جون پنھنجيون غلطيون ميسارجي تہ ڪو نہ وينديون! اسان جا هڪڙا جذباتي جوان (جيڪي پڻ وڏي حد تائين درست آهن) هر ڏوھہ ثواب جي ذميواري اسلام آباد جي پاليسي سازن تي فرد جرم وانگر ايئن عائد ڪن ٿا جيئن مسلمان ڀائر پنھنجي غلطي تسليم ڪرڻ بدران شيطان تي ڦٽ لعنت وجهڻ جا عادي ٿي ويا آهن. ٻيا مايوس نوجوان پنھنجي قسمت کي ڏوھہ ڏين ٿا ۽ چنڊ کي ڏسي ٿڌا شوڪارا ڀرين ٿا، اسان کي کپي تہ ڪجھہ پنھنجي افعالن کي بہ ڏسون ۽ سڌرون.

سياست جي ميدان ۾ اسان جي پنھنجي سياستدانن، وڏن ۽ ننڍن وزيرن سميت قومي ۽ صوبائي ميمبرن عام سنڌي ماڻهن جا اصل ڌاڻا ڪڍي ڇڏيا آهن. هنن پنھنجن ووٽرن سان بالڪل ايئن ڪيو آهي، جيئن ميان يار محمد ڪلهوڙي پنہورن سان ڪيو هو. تر جي چڱن ماڻهن جا پٽڪا لاهڻ ۽ شودن، بدمعاشن ۽ چورن کي پٽڪا ٻڌائڻ جو ڪم ڪنھن ڪيو آهي؟ پاڪستان ٽيليويزن تي ڪيھر شوڪت جو هلندڙ سلسليوار ناٽڪ ”درد مندون ڪا ديس“ جيڪو ڪچي جي سياست، اقتصاديات، ماڻهن جي پيداواري رشتن ۽ پيار جي ناتن جي ڪهاڻي آهي، بالڪل سچ آهي پر تاريخ اسان کي اهو بہ ٻڌائي ٿي تہ شاھہ عنايت شهيد توڻي سندس پيروڪار ان ئي مدي خارج زرعي نظام جي چڪر ۾ بار بار ڪٺا آهن. سنڌ جي ماڻهن جي معاشي غلامي، اقتصادي ۽ ذهني حالت هاڻي وڃي اتي بيٺي آهي جو، مرزا غالب جي لفظن ۾:

”هوا جب غم سي يون بي حس، تو غم ڪيا سرڪي ڪٽني ڪا

نہ هوتا گر جدا تن سي، تو زانون پر دهرا هوتا.

اڄڪلھہ ايئن ئي نہ آهي. ڪھڙي سنڌي ماڻهو جي چهري تي اصلي مرڪ آهي. هرڪو ڪنڌ هيٺ ڪيو الائي تہ ڪھڙين سوچن ۾ گم ٿي ويل نظر ٿو اچي. ضرور ڪا تہ ”غيبات“ آهي جنھن سنڌي ماڻهن جي اقتصادي وسيلن ۽ ذهنن کي جڪڙي ڇڏيو آهي! آئون جنھن غيبات جو ذڪر ڪرڻ ٿو گهران اها غيبات اسلام آباد کان ڪو نہ آئي آهي. اها اسان پاڻ پيدا ڪئي آهي. اسان پنھنجن پيرن تي پاڻ ڪهاڙو هنيو آهي ۽ ان ”غيبات“ کي پاڻ اجازت ڏني آهي تہ اها پيدا ٿئي ۽ اچي اسان جي ڪلهن تي سواري ڪري. برابر! منھنجو اشارو ان وڏيري ڏانھن آهي جيڪو چونڊن کانپوءِ پنھنجن ووٽرن کي گهوڙي جي لڏ بہ نٿو سمجهي.

آئون ڄاڻان ٿو تہ اسان جي اڪثر مهربانن کي پنھنجي حقيقي صورت پسند ڪو نہ ايندي، انڪري ڪٿان نہ ڪٿان ڪو پٿر ايندو ۽ آئيني کي ڀڃڻ جي ڪوشش ڪندو. ”هڪ هزار پٿرن جي وچ ۾ آئينو بچائي رکڻ ڏاڍو مشڪل ڪم آهي“ پر ڇا ڪجي؟ مجبوري اها آهي تہ آئينو ڏسڻ کانسواءِ پنھنجي بد صورتي نظر نہ ايندي آهي ۽ نہ وري پاڻ کي سنواري سگهبو آهي. تاريخ، پٿر هڻي هڻي رتوڇاڻ تہ اڳ ئي ڪري ڇڏيو آهي، ٻہ چار پٿر ٻيا بہ سهي!

هڪ ڪچهريءَ ۾ هڪ سڄاڻ سياستدان پڇيو، ”ماڻهو آخر چوري ڇو ٿو ڪري؟“ آئون چپ رهيس. وري چيائين ”هر (مڪتب فڪر جي) ماڻهوءَ اخلاق ۽ سياست جي باري ۾ ماڻهن کي سمجهايو آهي. مذهبن ڊيڄاريو آهي پر ماڻهو پوءِ بہ پرائي شئي چورائڻ، ڦٻائڻ ۽ ڦرڻ کان نٿا مڙن. ”آئون وري بہ چپ رهيس، ڇا چوان؟ هڪ تہ ملڪ جي چوٽيءَ جي عهديدار کان وٺي ان ”عظيم انسان“ تائين جنھن کي اسان سڀ ” پورهيت“ چئون ٿا ”ڪرپٽ“ آهي. توهان ”ڪرپٽ“ کي رشوتي چئو، چور چئو، کريل چئو يا بي ايمان! اهو توهان جي سوچ تي ڇڏيان ٿو. جيڪڏهن مزدور کي مزوري گهٽ ملي تہ آجر ڪرپٽ ٿيو پر جيڪڏهن مزدور ڏهاڙيءَ جيترو ڪم بہ پورو نہ ڪيو ۽ ڏهاڙيءَ جي رقم پوري ورتي تہ پوءِ ان صورت ۾ ڪرپٽ ڪير ٿيو؟

سياستدان دوست جو سوال ”چوريءَ جي عادت“ جي حوالي سان هو. جواب تہ سڌو سادو آهي پر جيڪڏهن ڪو سمجهڻ چاهي! حضرت انسان پنھنجي لکها سالن جي جبلت مان اڃا تائين ٻاهر نڪري ڪو نہ سگهيو آهي ۽ مٿس حيواني صفتون غالب آهن، توڻي جو مٿس ڏهاڪو کن هزار سالن کان ”شعور جي برسات“ جاري آهي. جنھن مخلوق لکها سالن تائين زمين تي موجود ميوات ۽ شڪار کي ”پنھنجو مال“ پئي سمجهيو ۽ بک جي مهل گهات هڻي شڪار ٿي ڪيو، سو هاڻي پنھنجي ان اباڻي ڌنڌي کي ڪيئن ڇڏيندو؟

هاڻي زمين پلاٽ، ايڪڙ ۽ ويسا ٿي ورهائجي وئي آهي ۽ چوپايو مال جهنگل مان ختم ٿي چڪو آهي ۽ انھن وٽ وڃي بچيو آهي جن پاليو ۽ سنڀاليو آهي. هر شئي ذاتي ملڪيت بڻجي وئي آهي. جيڪو ڌنار ڌڻ پالي ٿو اهو خوش آهي. جيڪو نٿو پالي اهو نہ رڳو خوش ناهي پر سمجهي ٿو تہ مٿس ظلم ٿيو آهي. زماني سان گڏ اقتصادي حالتون تہ بدلجن پيون پر ڪي ماڻهو اها ڳالھہ قبول نٿا ڪن! حقيقت قبول نہ ڪبي تہ حالتون بدلجي ان جي حق ۾ ڪو نہ ٿي وينديون جيڪو وقت جي چال کي قبول نٿو ڪري! پر ايترو ضرور ٿيندو تہ هو پنھنجو حق جو پورهيو ڪرڻ بدران پرايو مال چورائيندو. آخر هن کي بہ تہ جيئڻو آهي؟ آئون ڪنھن ”ازم“ جي حمايت يا مخالفت ۾ ڪو نہ پيو ڳالهايان ۽ نہ حضرت انسان جي توهين ڪرڻ منھنجو مقصد آهي پر هي انساني جبلت جو مسئلو آهي.

بس! اهو ئي جواب آهي تہ ”چانگي کي ڪيڏو بہ چندن تي هيريو، اهو ڦري ڦري وڃي لاڻي ۾ وات وجهي ٿو.“ چوري ان ڪري بند نٿي ٿئي تہ اڃا تائين انسان جبلت تي ضابطو نہ ڪري سگهيو آهي ۽ ضابطو شايد ان ڪري نہ ڪري سگهيو آهي جو ضابطي ۾ رهڻ ڪو سولو ڪم ڪو نہ آهي. هڪ لک چوويھہ هزار نبي ۽ اولياءَ ۽ انھن کانپوءِ وڏا وڏا سياڻا، سائنسدان ۽ سياستدان پڻ ڪوششون ڪري ڪري پنھنجي وقت سان هليا ويا. ڇا ڪجي جو شيطان ۽ نفس بہ پنھنجي پنھنجي ڌنڌي ۾ مصروف آهن.

چوري، اسان وٽ هڪ منظم پيشو بلڪه ادارو ٿي ويو آهي. مال ڌارڻ ۽ پالڻ هنر ۽ صبر جو ڪم آهي. زمين آباد ڪرڻ پڻ وڏي سيڙپ، صبر ۽ پورهئي جو ڪم آهي. چوڻ وارا تہ چون ٿا، ”چوري ڪرڻ بہ وڏي هنر ۽ همت جو ڪم آهي.“ پر اهو ڪو دليل تہ نہ آهي جو پرائي پورهئي تي راتاهو هڻڻ جي هنر کي نندڻ بدران واکاڻجي. اها فقط اڄ جي ڳالھہ ڪو نہ آهي. چوريءَ جو هنر سکڻ ۽ سيکارڻ باقاعدي استادي ۽ شاگرديءَ جي روايت بڻجي چڪو آهي. بدقسمتيءَ سان انھن ماڻهن جي سرپرستي وري بہ اهي ماڻهو ڪن ٿا جيڪي پنھنجي پنھنجي تر جا وڏا پٽڪا آهن ۽ اسيمبلين ۾ عوامي نمائندا بڻجي ويھن ٿا. حيرت تہ ان اشراف عوام تي ٿئي ٿي جنھن کي اها خبر اڳواٽ ئي هو