رلي ويل رٿائون ۽ ترقيءَ جي خواهش

12 مارچ 1996ع

رلي ويل رٿائون ۽ ترقيءَ جي خواهش



سنڌ جو گورنر دعويٰ ٿو ڪري ته ”قوم ڏسندي ته تمام جلد، جيئن ئي امن قائم ٿيو، سيڙپڪارن جي هڪ ٻوڏ ايندي“ (۽ ملڪ جي ترقيءَ جي رفتار هڪدم ايئن وڌي ويندي ڄڻ ان کي ٽربو انجڻ لڳي ويندا.) آسمان وارو گورنر جي ڳالهه رکي ۽ ايئن ٿي پوي ته ڪيڏو نه چڱو! ڪراچيءَ ۾ امن جي حالت بهتر ٿي آهي، اها حقيقت ”محسوس“ ڪري سگهجي ٿي پر اڃا ڪالهه جڏهن نعيم شريءَ جي موت جي خبر هلي ته شهر ۾ ريڊ الرٽ جهڙي صورتحال نظر آئي. ڪراچيءَ ڏانهن هٿيارن جي سمگلنگ اڃا بند ڪو نه ٿي آهي ۽ هٿيار سرحد، بلوچستان ۽ پنجاب کان جتان جتان موقعو ملي ٿو ڪراچي روانا ڪيا وڃن ٿا. اڃا ٻه ڏينهن اڳ خبرون ڇپيون آهن ته ديري غا خان، جيڪو پنجاب م نه رڳو ايم ڪيو ايم جو ميرپورخاص يا نوابشاهه وانگر ڳڙهه آهي، پر وڏن سرائيڪي سردارن جي سياسي گرفت ۾ به آهي، مان کڙ جي ٻورين ۾ هٿيار لڪائي ڪراچي اماڻيا ٿي ويا.

سنڌ جي گورنر ۽ وڏي وزير جون اهي خوش فهميون ته ”هاڻي امن مستقل آهي“ خدا ڪري ته سچ ثابت ٿين، اسان رڳو ايترو چونداسون ته حڪومت پنهنجا لفظ ياد رکي ۽ ايجنسين جون رپورٽون وري وري پڙهي ته ڪراچيءَ ۾ بدامني جو ڪارڻ فقط ايم ڪيو ايم نه آهي. رپورٽن ۽ سرڪاري بيانن ۾ بار بار چيو ويو آهي ته ڪراچيءَ ۾ بدامني گهڻ رخي آهي. ان بدامنيءَ ۾ هٿيار ۽ نشي جون مافيائون، غير ملڪي ايجنسيون ۽ شدت پسند فرقا به ملوث آهن. عوام ڏٺو ته هيستائين فقط ايم ڪيو ايم جي دهشتگردن جي خلاف آپريشن ٿيو آهي، اڃا ٻيون به گهاتڪ فوجون پنهنجين پنهنجين خفيه ڇانوڻين ۾ ويٺيون آهن.

ڳالهه امن جي دعويٰ کانپوءِ سيڙپڪاريءَ جي هلي رهي اهي پر جيڪي خبرون سنڌ ۾ هلندڙ ترقياتي رٿائن بابت آهن، انهن کي ڏسي چئي سگهجي ٿو ته سرشتي ۾ ايڏو وڏو رولو آهي جو ڪا به سيڙپ ڪو به نتيجو نه ڏيندي. ڇا اها خبر نظر انداز ڪري سگهجي ٿي ته سنڌ ۾ 21 ارب 64 ڪروڙ رپين جون 17 رٿائون پنهنجي مقرر وقت اندر مڪمل ٿي نه سگهيون آهن!؟ اچو ته پنهنجي هاڃيڪار سرشتي جي هٿان پهتل زخمن تي هڪ نظر وجهون:

آبپاشي سرشتي جي بحاليءَ واري رٿا جيڪا ڊسمبر 1995ع ۾ مڪمل ٿيڻي هئي، خير سان اڄ تائين پوري نه ٿي آهي ۽ ان تي فقط 23 سيڪڙو رقم خرچ ٿي آهي. ايل بي او ڊي واري رٿا 30 جون 1994ع تي مڪمل ٿيڻي واري هئي، ان تي اصل ڪاٿي کان مٿي رقم لڳي چڪي آهي پر رٿا اڃا به پنڌ ۾ آهي. ٻوڏ سبب پهتل نقصان کانپوءِ بحاليءَ واري رٿا 1993ع کان شروع ٿي هئي جيڪا 30 جون 1996ع تي مڪمل ٿيڻي هئي پر ان رٿا تي فقط 46 عه 5 سيڪڙو رقم خرچ ٿي آهي. ڪراچي اسپيشل ڊيولپمينٽ پروگرام 1991ع کان 1994ع جي وچ ۾ مڪمل ڪرڻو هو پر ان تي به فقط 60 سيڪڙو رقم خرچ ٿي سگهي آهي. ڪوٽڙي بئراج جي بحالي واري رٿا 31 ڊسمبر 1996ع تائين مڪمل ٿيڻي آهي جنهن تي فقط 10 سيڪڙو رقم خرچ ٿي آهي ۽ جنهن رفتار سان ڪم جاري آهي، اهو وقت سر مڪمل ٿيندو نظر نٿو اچي! اهڙي طرح باقي سڀ رٿائون به رليل آهن.

آخر ايئن ڇو آهي؟ سنڌ جي آڊٽ کاتي جي آڏو سمورن کاتن جا فائل کليا پيا آهن ۽ رپورٽن تي رپورٽون تيار ٿي رهيون آهن. رپورٽون ته تيار ٿي رهيون آهن پر انهن جي تياريءَ سان رٿائون ڪيئن مڪمل ٿينديون؟ ان جو جواب خود آڊٽ وارن وٽ به نه آهي. سنڌ جي ساک داءَ تي آهي ۽ عالمي ادارن وٽ اهي دليل موجود آهن ته اهي سنڌ جي ذميوار کاتن کي ”ناڪره“ قرار ڏيئي ڇڏين. ساک قائم رکڻ جي فقط هڪ ئي صورت هئي ته رٿائون وقت سر مڪل ٿي وڃن ها! ذميوار کاتا هاڻي به سچائيءَ تي چڙهن ته شايد پنهنجي ساک بچائي وٺن، خبر ناهي ته فنڊ ڏيندڙ ادارا ايترا ٻاجهارا آهن به يا نه جو کاتن جي نااهليءَ کي نظر انداز ڪري ڇڏين؟

آڊٽ رپورٽ هفتو کن اڳ صوبي جي ايڊيشنل چيف سيڪريٽري ڏانهن اماڻي وئي آهي جنهن ۾ صاف اکرن ۾ لکيل آهي ته اهي رٿائون وقت تي مڪمل ٿي نه سگهيون ۽ انهن لاءِ ملندڙ پرڏيهي امداد جو به صحيح استعمال نه ٿيو آهي. اهو سڀ فقط ان ڪري ٿيو آهي ته واسطيدار کاتن جا ڪامورا ناهل ۽ سست هئا/آهن. کاتن جي ساک سان عوام کي دلچسپي گهٽ آهي ۽ ڪامورن سان ڪا به همدردي نٿا رکن پر کاتن جي ڪارڪردگي عوام جو مسئلو آهي. اهو عوام جو مسئلو ان ڪري آهي ته ڪامورن جي نااهليءَ سبب اهي اهم پروجيڪٽ رلي ويا آهن جيڪي هوند عوام لاءِ وڏيون سهوليتون پيدا ڪن ها! جن سان عوامي معاشي سگهه بهتر ٿئي ها. هن مهل تائين ته ايئن ڪو نه ٿي سگهيو ۽ اهي ئي رٿائون جيڪي وقت سر رقمون خرچ ڪرن سان ڪٿيل لاڳت اندر مڪمل ٿين ها هاڻي يا ته اڌ ۾ رهجي وينديون ڪيل خرچ به پاڻي ۾ هليو ويندو يا وري اضافي رقمون خرچ ڪرڻيون پونديون.

اهو هڪ وڏو سوال آهي ته نيٺ واسطيدار ادارا منظور ٿيل ترقياتي رٿائن لاءِ مليل رقمون وقت سر پنهنجن پروجيڪٽن ۾ ڇو نٿا کپائي سگهن؟ جواب شايد فقط اهو ئي آهي ته ڪامورا نااهل ۽ سست آهن. هو پنهنجن پروجيڪٽن سان قطعي مخلص نه آهن ۽ پنهنجي ذميواريءَ کي چئلينج سمجهڻ بدران مصيبت سمجهن ٿا يا شايد ايئن به هجي ته ”کاءُ کاوان“ ڪلچر جون ”ولچرز“ جن ۾ ڪامورن سان گڏ سياستدان به شامل آهن، جو حصي پتيءَ جي چڪر ۾ اصل ڪم تان ڌيان هٽي ٿو وڃي!

گورنر ۽ سنڌ جي وڏي وزير جو ڌيان پرڏيهي سيڙپ تي آهي. عير ملڪي واپاري پاڻ اچي پنهنجا پاڻ ڪم سڌا ڪن ته ڪري سگهن ٿا. شايد ٿيندو به ايئن پر جي پرڏيهي سيڙپن جون واڳون ”پاڪستاني انگريزن“ وٽ رهيون ته پوءِ پرڏيهي گورن، ڪارن ۽ هيڊي رنگ وارن واپارين به پروجيڪٽ پورا ڪري ڪمايو ۽ دنيا ڏٺو!! اصل ڳالهه اها آهي ته سرڪار جون عوام تي نظرون ايئن آهن جيئن ڪوريئڙي جون مکين تي! شڪار انهن جو ٿيندو آهي جيڪي ڪمزور هجن. ڪامورا ته شڪار ۾ طاقتور ڀائيوار آهن، سرڪار انهن تي نظر ڇو رکي؟