دعا، پاراتي، قتل ۽ شادي وارن واقعن جي حقيقت ۽ تاريخون

دعا، پاراتي، قتل ۽ شادي وارن واقعن جي حقيقت ۽ تاريخون

شاهه سائينءِ جي شاديءَ جو سال ڪهڙو هو؟ هي سوال به ڳجهارت آهي، پر ڪو منجهيل سُٽ نه آهي. هن شاديءَ سان هڪ اهم واقعو جڙيل آهي، مرزا مغل بيگ جو دلن جي هٿان مارجي وڃڻ. مرزا مغل بيگ ارغون جنهن جي حويليءَ ۾ سندس نياڻيءَ جي چيچ جهلي شاهه لطيف دعائي جملو چيو، جنهن تي مغل ڪاوڙجي پيا. شاهه لطيف اهو جملو ڪهڙي سال ۾ چيو، مغل بيگ ڪڏهن مارجي ويو ۽ شادي ڪڏهن ٿي هوندي؟ هي سڀ سوال هڪٻئي سان جڙيل آهن. مراز مغل بيگ جو مارجڻ وارو حادثو 1124 هه ۾ ٿيو، يعني 1712ع ۾.

شادي ڪهڙين حالتن ۾ ٿي؟ ڪتابن ۾ بيان آهي ته ”هڪ ڀيري مرزا مغل بيگ جي نياڻي بيمار ٿي پئي. شاهه حبيب کي دعا لاءِ سڏايو ويو پر ان ڏينهن تي خود شاهه حبيب جي طبيعت ٺيڪ نه هئي سو شاهه لطيف کي وڃڻ لاءِ چيائين. شاهه سائين حڪم هدايت تحت مغلن جي حويليءَ تي پهتو. ڇوڪري ويڙهي سيڙهي ليٽيل هئي ۽ منهن به ڍڪيل هئس. مغل اميرن ۾ پردي جو سخت انتظام هو جو ڪو ڌاريو مرد سندن گهر وارن جي منهن پئجي نه سگهندو هو. البت سيدن سان اعتقاد سبب مروت ڪندا هئا.

ڇوڪريءَ جو منهن ڍڪيل هو، شاهه سائينءَ سندس چيچ جهلي چيو ’جنهن جي آڱر سيد هٿ ۾، تنهن کي لهر نه ڪي لوڏو!‘

ان وقت شاهه سائينءَ جي عمر ڪيتري هوندي؟ سيد نوجوان هوندو، عمر 18 سالن کان مٿي ۽ 22 سالن کان گهٽ هوندي. چيچ جهلڻ واري واقعي کان پوءِ شاهه سائين ٽي سال جوڳين سان سير سفر ۽ مشاهدن تي نڪري ويو هو. واپسيءَ مهل جڏهن سندس عمر 22 سال هئي تڏهن مرزا مغل بيگ جي مارجڻ وارو واقعو پيش آيو. انڪري پويان ٽي سال سنياس جا ڪڍجن ته پوءِ اها عمر 19 سال وڃي بيهندي. يعني سال 1710ع ۾ شاهه سائينءَ دعا ۾ اهو جملو چيو هوندو.

عام طور تي چيو وڃي ٿو ته مغلن کي ان جملي تي سخت ڪاوڙ آئي هئي جو هنن ان جملي جو مطلب اڻسڌيءَ طرح سڱ گهرڻ ڪڍيو. هنن لاءِ اها هڪ گار هئي. هنن جي سيد گهراڻي سان دشمني ٿي پئي، شاهه حبيب ۽ سندس ڪٽنب لاءِ احترام ختم ٿي ويو، ماڳهين کين ستائڻ لڳا. شاهه حبيب ڪوٽڙي مغل ۾ پنهنجي رهائش ڇڏي پرڀرو ٻئي پاڙي ۾ يا ڪوٽڙيءَ کان ٻاهر رهائش ڪئي. راوي چون ٿا ته ان ريت شاهه سائين هڪ اڻڏٺي ماڻهوءَ جي عشق ۾ مخمور ۽ مست ٿي ڪشالا ڪڍندو ۽ رياضتون ڪندو رهيو. اڪثر راوين روايتن ۾ مرچ مصالحا ملايا آهن ۽ رومانوي داستان ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. مثال : خود شاهه لطيف جو سنياسين سان نڪري وڃڻ جو سبب هنن کي مجازي عشق ۾ مبتلا ٿيڻ نظر آيو آهي.

هي ته داستاني ڳالهيون آهن پر ڇا ’مجازي عشق‘ وارو معاملو ايئن هوندو؟ جيڪي ماڻهو تصوف جي منزلن کي سمجهن ٿا انهن کي خبر آهي ته طالب عشق مجازي کان عشق حقيقي طرف ويندو آهي، پر هن واقعي مان ابتو تاثر ملي ٿو ته شاهه سائين عشق حقيقي ۾ مستغرق ٿيڻ کان پوءِ مجازي عشق طرف ويو!؟ ممڪن آهي ته شاهه لطيف اهي لفظ چيا هجن پر ضروري نه آهي ته شاهه سائينءَ جي دل ۾ انهن جي اها معنيٰ هجي، جيڪا مغلن ڪڍي هئي. هي دعا جا عام سادا لفظ آهن : شاهه لطيف چيو، ’جنهن جي‘ معنيٰ ’جنهن به شخص جي!‘ . هتي سيد جي معنيٰ ’شاهه عبداللطيف‘ نه پر ان اصل نسبت ڏانهن اشارو آهي، جيڪا شاهه سائينءَ کي حاصل هئي. ڀلا! هڪ اڻڏٺل چهري سان دل لڳي وڃڻ جو ڪيترو امڪان آهي؟ جيڪڏهن ان جملي کي ذو معنويت نصيب ٿي ته اهو به مغلن جي ڪري ايئن ٿيو. انڪري ايئن سمجهڻ وڌيڪ عقلي آهي ته مغلن شاهه لطيف جي انهن لفظن جو غلط مطلب ڪڍيو ۽ پاڻ کي ڏٺو ڪيائون. البت جڏهن اها غلط فهميءَ تي ٻڌل تعبير عام ٿي ته هر ٻڌندڙ شخص ان تي ويساهه ڪيو ۽ سمجهيو ته شاهه سائينءَ ان ئي نيت سان چيو هوندو! هتي اها ڳالهه ذهن نشين هئڻ گهرجي ته 18 ـ 19 سالن جي عمر ۾ شاهه لطيف عشق حقيقي ۾ جهر جهنگ رياضتون ڪندو ٿي رهيو، جيڪي ان کان پوءِ به جاري رهيون. بلڪ شايد اهو ئي وقت هو جو شاهه صاحب هڪ هنڌ ويهي رياضتون ڪرڻ بدران ڏورانهن علائقن جا سفر ۽ مشاهدا ڪرڻ شروع ڪيا. ان دوران هو سامي فقيرن سان ٻه ڀيرا ويو.

مولانا غلام محمد گرامي به مغلن جي حويليءَ ۾ شاهه سائينءَ سان منسوب ان ذومعني دعائي جملي تي چوي ٿو ته ”اها روايت جي اصول موجب صحيح نه آهي. ان سان شاهه صاحب جي اخلاقي عظمت داغدار ٿئي ٿي، هڪ پاڪيزه شخص اهڙو غير محتاط ٿي نٿو سگهي، نه ڪو پرائي گهر ۾ ايترو آزاد ٿي ڳالهائڻ جي گنجائش ٿي سگهي ٿي، خاص ڪري دعا ڪرڻ وقت. جيڪڏهن ايئن کڻي هجي ته پوءِ به اهڙين روايتن جو دهرائڻ ۽ ڦهلائڻ ۾ ڪو افادي پهلو نظر نٿو اچي!“

جڏهن ڀٽائي صاحب سنياسين سان گڏ نڪتو ، لاهوت جو به پنڌ ڪيو. جائو، جمر، ڇپر جا پنڌ ڪيائين ۽ ٺٽي ۾ مخدوم معين سان ملاقات ڪيائين. هو ٽي سال مسلسل خدا جي سر زمين تي هلندو رهيو. ۽ نيٺ هالا ڪنڊي/ ڪوٽڙي مغل موٽي آيو ۽ شاهه حبيب کيس مخدوم نوح جي درگاه تي ڏٺو. موٽڻ کان پوءِ انهن ئي ڏينهن ۾ ڪوٽڙيءَ جو رئيس مرزا مغل بيگ دلن سان ٽڪراءَ جي نتيجي ۾ مارجي ويو. اهو سال1124 هه جو واقعو آهي.

هاڻي اهو ڏسجي ته ڇا روايت ۾ بيان ٿيل اها ڳالهه محض اتفاق آهي ته دل قبيلي وارا اوچتو ڦر لٽ جي خيال سان ڪاهي آيا ۽ ڦر لٽ ڪري موٽي ويا؟ هن واقعي کي سنڌ جي سماجي ۽ سياسي پسمنظر ۾ ڏسڻ جي ضرورت آهي. جبر جي حالتن ۾ غير منظم طبقا سياسي حالتن کان لاتعلقيءَ ۾ عافيت سمجهندا آهن، ۽ ٿورا گهڻا منظم ٽولا قانون جي گرفت ڪمزور ٿيندي ئي ڦرلٽ کي لڳي ويندا آهن. هر دور ۾ ايئن ئي ٿيندو آهي. مغل سلطنت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي ويڙهاڪ قبائلي (شورا، دل، سميجا ۽ ٻيون سماٽ قومون) جن مغل ترخان دور ۾ سرڪاري لشڪرن سان گهڻيون چڪريون کاڌيون هيون، وري سرگرم ٿيا هئا. بلڪ اها ڦرلٽ به هڪ قسم جي معاشي مفادن واري ڪرت هئي جو قبائلي هڪ ٻئي جو مال هڻڻ، رهزني ڪرڻ ۽ ڌاڙا هڻڻ کي مڙسي سمجهڻ لڳا هئا. سنڌ جون تاريخون ۽ جنگناما اهڙن واقعن سان ڀريل آهن. شاهه لطيف جو پڙڏاڏو جمال شاهه به اهڙي ئي واقعي جو شڪار ٿيو جڏهن هن ڪنهن هاڻوءَ جو پيڇو ڪيو ۽ شهيد ٿيو.

ڪوٽي مغل وارو واقعو تجويز ڪري ٿو ته مرزا مغل بيگ تي دلن جي چؤڪسي هئي، انڪري هنن ان وقت حملو ڪيو جڏهن ڪو به مرد مغل حويليءَ ۾ ڪونه هو. پر اهو ممڪن نه هو ته حويليءَ جا چوڪيدار به نه هجن! انڪري هيءَ ڳالهه به هٿ جي ٺاهيل لڳي ٿي ته دلن حويليءَ تي ان مهل ڪاهيو جڏهن حويليءَ تي ڪا به مرداني پهر ڪونه هئي.

دل قبيلي وارن ايئن ڇو ڪيو؟ ڇا اڳ کان ڪا دشمني هلندڙ هئي يا هو محض ڌاڙيل هئا؟ ڪا خاص وضاحت نه ٿي ملي سواءِ ان جي ته دلن وجهه وٺي ڌاڙو هنيو هو. ايئن ٿو لڳي ته مرزا مغل بيگ جو دلن سان اڳواٽ ئي ڪو تڪرار هلندڙ هو جيئن تر جي جاگيردار ۽ راڄ جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو، عام روايت آهي ته جڏهن مرزا مغل بيگ موٽي آيو ۽ واردات ڏٺائين ته پنهنجن سنگتين ساٿين جو ڪٽڪ ڪاهي ڌاڙيلن کان وير وٺڻ لاءِ روان