درياهه خان جي رانئڪ

درياهه خان جي رانئڪ

سما دور جي سڀ کان اهم رانئڪ مبارڪ خان ’دولهه درياءَ‘ خان واري آهي جيڪا ڄام نظام الدين جي مقبري وٽ اولهه ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان چؤديواريءَ ۾ ٻيون به قبرون آهن پر سڀ کان اهم قبر اولهه طرف محراب وٽ آهي. ان تي ڇَٽ آهي. اها ئي سنڌ جي سورهيه درياهه خان جي گهاڙي آهي. چؤديواريءَ جي اوڀر واري در تي موجود عربي تحرير مان خبر پوي ٿي ته هيءَ اڏاوت 895هه (1490ع) جي آهي. ان تي ’خان الاعظم مبارڪ خان بن سلطان نظام الدين شاهه‘ لکيل آهي. درياهه خان بابت روايت آهي ته ڄام نظام الدين هن کي پٽ ڪري پاليو هو ۽ سندس اصل نالو ’قبوليو‘ ۽ ’مبارڪ خان‘ سندس لقب هو. درياهه خان جي حسب نسب تي ڪافي بحث هلي چڪو آهي. ڪي صاحب هن کي شاهي سما گهراڻي جو فرد قرار ڏين ٿا ته وري ڪي هن کي لاشاري بلوچ سڏين ٿا. اهو سڄو بحث بي ثبوت دليلن تي هلندو رهيو آهي. انڪري اسان لاءَ اهو ئي ڪافي آهي ته درياهه خان سنڌ جو اهو بهادر سپوت آهي جنهن سڄي حياتي غير ملڪي حمله آورن کي جنگ جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ وطن جي حفاظت ڪندي جنگ جي ميدان ۾ شهيد ٿيو. درياهه خان کي وزيراعظم ۽ سپه سالار جي حيثيت حاصل هئي. هن ارغونن جي لشڪر کي سبيءَ ۾ شڪست ڏني.

ڄام نندي جي دور ۾ جڏهن هرات جي سلطان حسين بايقرا جي فوج 1485ع ۾ سنڌ جي سرحدي شهر سبيءَ تي اوچتو حملو ڪري قبضو ڪيو ، تڏهن شهر تي ’امير بهادر‘ شهر تي نائب هو. هراتين هتي محمد ارغون (شاهه بيگ ارغون جو ڀاءَ) کي مقرر ڪيو. ان کان پوءِ ارغونن ۽ درياهه خان جا معرڪا ٿيا. نيٺ، 1490ع ۾ سلطان محمد مارجي ويو ۽ سنڌ جو وڃايل علائقو واپس ٿيو. ڄام نظام الدين جي وفات وقت سندس پٽ ڄام فيروز ننڍو هو، انڪري ڄام نندي جي هدايتن موجب حڪومت جو انتظام ۽ معاملا درياهه خان جي حوالي ڪيا ويا. جڏهن ڄام فيروز حڪومت جو واڳون سنڀاليون تڏهن هن درياهه خان جو قدر نه ڪيو. درياهه خان موڪل وٺي پنهنجي جاگير ’ڳاها‘ ۾ وڃي رهيو. جڏهن ڄام صلاح الدين (ڄام سنجر جو پوٽو) مارچ 1512ع (محرم 918هه) ۾ گجرات جي سلطان مظفر جي مدد سان حملو ڪيو ته ڄام فيروز مقابلو ڪرڻ کان سواءِ ڀڄي ويو. ان کان پوءِ ڄام فيروز کي درياهه خان کي اهميت جو اندازو ٿيو ۽ پنهنجي ماءُ کي ساڻ ڪري درياهه خان کي ڳاهن مان منٿ ميڙ ڪري وٺي آيو. درياهه خان سبب ڄام صلاح الدين فقط اَٺ مهينا ٺٽي تي قائم رهي سگهيو، پر هن فتح کان پوءِ به ڄام فيروز درياهه خان کي حڪومت جي معاملن ۾ شريڪ نه ڪيو. آخرڪار، 22 ڊسمبر 1520ع (11 محرم 927هه) تي ساموئي وٽ ارغونن سان درياهه خان جي آخري لڙائي ٿي جنهن ۾ ڄام فيروز درياهه ٽپي ڀڄي ويو ۽ درياهه خان شهيد ٿي ويو.

درياهه خان جي رانئڪ جي اوڀر واري در تي سلطان نظام الدين جو سڄو شجرو لکيل آهي. ان تحرير مان پتو پوي ٿو ته درياهه خان جي هڪ پٽ جو نالو احمد هو ، جنهن پنهنجي پيءُ جي شهادت کان پوءِ سندس مزار جوڙائي. هيءَ رانئڪ شايد 1490ع کان ٺهڻ شروع ٿي. ان تحرير ۾ ارغونن تي درياهه خان جي ان فتح جو حوالو به آهي جنهن ۾ هن اميرالزنون جي وڏي پٽ کي جنگ جي ميدان ۾ شڪست ڏني هئي ۽ قتل ڪيو هو.

درياهه خان واري قبرستان کي چؤديواري ڏنل آهي. اڏاوت ۾ استعمال ٿيل پٿري بلاڪ چُن پٿر جا آهن. هيءَ رانئڪ هڪ ٿَلهي تي آهي، جنهن کي ڏنل ديوار کي مٿي تائين ڪل ست بار ڏنل آهن. ان جي اندرين ماپ 72 همچورس فٽ ۽ ديوار جي ويڪر چار فٽ آهي. ديوار مٿئين پاسي ٿولهه ۾ گهٽ ٿيندي وڃي ٿي، جنهن تي لسا ۽ گول ڪنگرا ڏنل آهن. رانئڪ کي پٿري چوڪٺ سان ٻه دروازا آهن، جن مان هڪ ڏکڻ ۾ ۽ ٻيو اوڀر طرف آهي. اهي مسستطيل چوڪٺ چؤديواريءَ کان ڪجهه مٿڀرا آهن، جيئن عام طور تي مکيه دروازن يا مقبري سان جڙيل مسجد جي مصليٰ جا هوندا آهن.

درياهه خان جي رانئڪ جو ڏکڻ پاسي وارو دروازو، مصلو ۽ ان چؤديواري تي ڪنگرن جي قطار ڪنهن ننڍڙي ۽ خوبصورت جنگي ڪوٽ جهڙي آهي. بس! برجن جي ڪمي آهي. چوڪٺ لسوآهي. پنج ڏاڪا دروازي تائين وٺي وڃن ٿا. ان جي چائنٺ تي گل نما اُڪر ٿيل آهي ۽ سردر تي عربي تحرير موجود آهي. در جي ٻنهي پاسن کان سهڻي جاميٽريائي چٽسالي آهي ۽ پاسن کان خوبصورت درين وارا جارا ٺهيل آهن. درياهه خان جي مقبري جي اوڀر واري در تي ٿيل چٽسالي ڏکڻ واري چٽساليءَ کان مختلف قسم جي آهي. اها ڪا شاهوڪار اُڪر نه آهي. شايد اها ڪنهن پوئين دور سان واسطو رکي ٿي. هتي دري نما جارن بدران سادا جارا رکيا ويا آهن.

ڏکڻ واري در جا چوڪٺ لسا ۽ سادا آهن پر ان جي ٻنهي پاسن کان ٿيل خوبصورت چٽساليءَ جا ڪافي نمونا آهن ۽ هتي ڪيترن ئي قسمن جا چٽ نقش ڪيا ويا آهن. انهن جي وچ تي پاون واري بند دري يا جارو بڻيل آهي. ان جاري جي مٿان ونگ دار آرائش آهي. ٻنهي جارن مٿان ننڍڙا محرابي طاقچه آهن جن ۾ جاميٽريائي گلڪاري ٿيل آهي. چؤديواريءَ ۾ اولهه واري ديوار سان وچ تي مصلو ۽ محراب ٺهيل آهن. محراب جو ونگ نوڪدار سينڌ نما آهي. هيءَ محراب به پنهنجي نوعيت ۾ سنڌي انداز جي آهي، جنهن سان جڙيل پاوا سهڻن چٽن سان ڀريل آهن. محراب جي ٻنهي طرف هڪ هڪ پائو آهي. محراب جي اندرئين پاسي به سهڻي اُڪر ٿيل آهي. ساڳي طرح ٻاهرين طرف به ٻنهي پاسن کان اها اُڪر ڪئي وئي آهي. چؤديواريءَ تي هڪ هنڌ هڪ تارازي ۽ مختلف وَٽ چٽيل آهن. قديم آثارن جا ماهر سمجهن ٿا ته اهي ڪاريگرن جا نشان آهن.

چؤديواريءَ ۾ ٻيون به قبرون آهن پر انهن مان هڪ گهاڙيءَ تي سيرانديءَ کان ڇَٽ هجڻ ڪري اها امتيازي آهي. اهڙي قسم جا ڇَٽ سورمائن ۽ سرداررن جي قبرن تي هنيا ويندا آهن. هيءَ مخصوص سنڌي گهاڙي قبر آهي. ان قبر جي هيٺين تؤنڪن تي عاليشان گلڪاري ٿيل آهي. ان کي چئن پاسن کان محرابي چٽساليءَ سان سينگاريو ويو آهي. ان جي هر هڪ خاني ۾ گل جي اُڪر ٿيل آهي. انهن تؤنڪن جي مٿان پٿر جي هڪ وڏي سِلا رکي وئي آهي، جنهن تي پڻ چوڪور خانن جي هڪ قطار ۾ هڪ خاني اندر هڪ هڪ گل رکيو ويو آهي. انهن خانن جي مٿان ٻي قطار ۾ ڪنگرا ٺهيل آهن. ان تؤنڪ (سِلا) جي ڪنڊن تي پاوا گهڙيل آهن ۽ ان تؤنڪ جي مٿان رکيل گهوڙِي (تعويذ ) تي عربيءَ ۾ ٻه سٽون لکيل آهن.