درياهه جا وهڪرا

درياهه جا وهڪرا:

سنڌو درياهه بيحد پورالو رهيو آهي، جنهن ڪري اهو مختلف وقتن تي اوچتو پنهنجو رخ بدلائيندو رهيو آهي. اهڙي طرح جن هنڌن تان درياهه هٽي ويو، سي آباديون به ويران ٿي ويون ۽ ڪي ٻيا ماڳ آباد ٿيڻ لڳا. خدا آباد جي ڦِٽڻ، حيدرآباد کي گادي ٺاهڻ، ۽ ٺٽي جي عروج ۽ زوال بخشڻ ۾ درياهه جي بدلجندڙ وهڪري کي اهم حيثيت آهي.

سنڌوءَ جو اڀياس ڪندڙ ماهرن جو خيال آهي ته گذريل چئن پنجن هزار سالن جي وٿيءَ ۾ سنڌو ندي گهٽ ۾ گهٽ ست ڀيرا پنهنجو مکيه وهڪرو مٽايو آهي. جڏهن ته اهو عمل اڃا به وڌيڪ ڀيرا ٿيو هوندو، پر اڪثر ماهر ان راءِ تي متفق آهن ته هر دور ۾ سنڌو درياهه ٺٽي ضلعي ۾ موجود رهيو آهي.

سنڌ ۾، اوائلي مسلم دور ۾ سنڌوءَ جي وهڪري تي اختلاف آهي، هڪڙا محقق ان راءِ جي حق ۾ آهن ته سنڌو ندي محمد بن قاسم جي وقت ۾ هاڻوڪي ٺٽي ۽ مڪلي جي اتر کان لنگهي، گجي وٽان ٿيندي ڀنڀور کاريءَ سان ملندي هئي. ٻئي راءِ موجب سنڌو ندي مڪليءَ جي اوڀر وٽان ٿيندي پير پٺي وٽان هاڻوڪي بگهاڙ واهه واري واٽ سان ساڪري وٽان لنگهندي هئي. ان ڪري ئي ساڪري واري ڦاٽ کي چچ نامي ۾ ”ناله ساڪره“ لکيو ويو هو.

مسلم تاريخ جي وچين دور يعني سومرن ۽ سمن کان ترخانن تائين امڪاني طور ڪلري ڦاٽ جو نالو کنيو وڃي ٿو، پر 18هين صدي عيسويءَ ۾ 57-1758 (1182 هجري) ڌاري غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ سنڌو درياهه رستو مٽايو ته اهو لڳ ڀڳ اهو ئي آهي جيڪو هاڻي ڏسجي ٿو. اها ٻي ڳالهه آهي ته ڊيلٽا ۾ اڄ به ان جي واٽ هر سال بدلجندي رهي ٿي.

اڄ به ٺٽي ۽ مڪليءَ جي وچ ۾ درياهه جو پراڻو شاهي پيٽ نظر اچي ٿو،درياهه جو ٻيو پيٽ مڪلي جي اتر ۾ به آهي. اهو بلڪل ممڪن آهي ته تاريخ جي وچين دور ۾ هيڪاندو عرصو درياهه جو وهڪرو هتان موجود رهيو هجي. واضح هجي ته پورچوگيزن جڏهن ٺٽي ۾ ڦرلٽ ڪئي هئي تڏهن هـُو ٻيڙن تي سوار ٿي آيا هئا. اهو 1555 ع (963 هجري) سن آهي.

هينري پاٽنجر 1809ع جي جُون مهيني ۾ ڪراچيءَ کان ٺٽي ويندي درياهه جي صورتحال جو اکين ڏٺو احوال هنن اکرن ۾ بيان ڪري ٿو، ”گُجو… ڳوٺ هڪ اهڙي ننڍي نهر تي آباد آهي، جيڪا سنڌو نديءَ سان ڳنڍيل آهي… ٺٽي کان اٽڪل ٽي ميل پري ڪراچي واري رُخ ۾ مڪلي نالي هڪ ٽڪري آهي…انهيءَ اوچائي تان ٺٽو هڪ تمام وڏي ۽ ڳتيل شهر جو نظارو پيش ڪري ٿو… ويجهو وڃڻ سان نظر جو فريب ختم ٿي وڃي ٿو ۽ ٻنهي پاسي ڀڳل ٽُٽل گهرن ۽ جاين وارين ڊگهين گهٽين کانسواءِ ڪجهه نٿو ڏسجي. آخري ٻن ميلن ۾ اٽڪل ست يا اٺ فٽ اوچي هڪ اهڙي پل ٺهيل هئي، جيڪا گذريل زماني ۾ شهر ۽ ٽڪريءَ جي وچ ۾ سنڌو نديءَ ۾ پاڻي چڙهڻ واري مند ۾ مواصلات کي ممڪن بنائڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي، جنهن جي دوران درياهه جو پاڻي مٿي چڙهي، پنهنجن ڪنارن کان ٻاهر وهي ايندو هو ۽ سڄي ٺٽي شهر کي چوڌاري وڪوڙي بيهندو هو. پر گذريل چند سالن کان وٺي ايئن نه ٿيو آهي.

ان وقت ٺٽي وٽ درياهه جي وهڪري جي ماپ ڪجهه هن ريت رڪارڊ ڪئي وئي: خشڪ موسم ۾ اونهائي 12 فٽ، مينهوڳيءَ ۾ 18 فٽ ۽ خشڪ مند ۾ ويڪر 1800 فٽ. ان زماني ۾ درياهه جو مکيه وهڪرو ٺٽي کان هيٺ پير پٺي کان لاهري بندر ۽ ڌاراجا بندر کان ٿيندو اڳتي سمنڊ ڏانهن ٿي ويو.