دانشورن کان سوال ”ڌرتي ڪنھن جي آهي؟“

�هي جيڪي لاڙ جي ٻوليءَ ۾ ”اترادي“ آهن. لاڙ جي ماڻهن ”اترادين“ کي اڃا دل سان قبول نہ ڪيو آهي، اها ٻي ڳالھہ آهي تہ پنجابين، پٺاڻن ۽ مهاجرن کي قبول ڪري چڪا آهن. شايد وقت هر ڳالھہ تي مرهم جو ڪم ڪندو آهي. لاڙي سمجهن ٿا تہ اترادي ڏنگا مڙس آهن. شايد سندن راءِ ڪنھن حد تائين درست بہ هجي جو اتر ۾ ”خون“ ۽ راڪيٽ لانچر ايئن ٿا استعمال ٿين جيئن تازو ڪابل ۾ استعمال ٿيندا هئا.

هيءَ تہ ٺٽي ۽ بدين ضلعي جي سوچ آهي. ڏهاڪو کن سال اڳ آئون، انور پيرزادو ۽ هدايت منگي کيکڙي ۾ ڪارونجهر ويندي اسلام ڪوٽ جي هڪ هوٽل تي ماني کائڻ دوران هڪٻئي کي ڀٽائي صاحب جا اهي بيت ياد ڏياري رهيا هئاسين جيڪي ٿر جي پس منظر ۾ چيل هئا. هڪ ٿري پير مرد ويجهو رڙي آيو ۽ پڇيائين ”ابا ڪھڙي ملڪ جا آهيو؟“ اسان چيو، ”ملڪ تہ پنھنجو سنڌ ئي آهي پر اصل ويٺل لاڙڪاڻي جا آهيون.“ همراھہ کان اصل ڇرڪ نڪري ويو هو. چو هئائين، ” خدا خير ڪندو! هاڻي هتي اترادي بہ پھچي ويا!“

خبر ناهي ڇو اسلام ڪوٽ وارن کان اهو وسري ويو تہ انگريزن جي وقت ۾ اسلام ڪوٽ کي ڪڙو چاڙهي هڪ هڪ گهر کي گبر سنگھہ وانگر ڦريندڙ ڌاڙيل اتر جو نہ پر راجستان جو هو! شايد اها بہ انساني نفسيات آهي جو هو هر پرڏيھي کي شڪ جي نگاھہ سان ڏسندا آهن. مون کي ياد آهي تہ 1989ع ۾ سنڌوءَ جي سفر دوران ديري غازي خان يا راڄڻ پور وٽ ڪي لغاري همراھہ اسان تي محض ان ڪري بندوقون اڀيون ڪري بيھي رهيا هئا جو اسان تڪڙ ۾ هئاسون ۽ چانہه پيئڻ کان معذرت ڪئي هئي سون! سندس دليل هو تہ ”جيڪو شخص ميزبان جو لوڻ يا کير نٿو کائي اهو پڪ سان بري نيت کڻي آيو هوندو!“

ديري غازي خان واري زمين بہ صدين کان ماڻهو، قبيلا ۽ ٻوليون مٽايون آهن، بالڪل ايئن جيئن سنڌ جي اتر ۽ لاڙ جي علائقن. تہ پوءِ ڌرتي ڪنھن جي آهي ۽ حق ڪنھن جو آهي؟ برابر جيئڻ جو حق تہ سڀني جو آهي پر مالڪ ڪير آهي ۽ پرڏيھي ڪير آهي؟ ڇا اڄ جا ماڻهو ڳوٺن کان شهرن ڏانھن ڪو نہ ٿا لڏين؟ ڇا لڏ پلاڻ جو ابتو ۽ سبتو سلسلو صدين کان ۽ هر نسل ۾ ڪو نہ پيو هلي؟ ڇا ٺٽي ۽ لاڙڪاڻي جا ماڻهو گلشن حديد ۽ قاسم آباد ڪو نہ وڃي ويٺا آهن؟ تہ پوءِ ڇا اهو چوڻ مناسب نہ آهي تہ ماڻهو خانہ بدوش آهي ۽ پکين وانگر آکيرا بدلائي ٿو. تہ پوءِ زمين ڪنھن جي آهي؟