دارشاهه بُٺي

دارشاهه بُٺي:

اها تاريخ کان آڳاٽي سرگرمي هئي. ان جو اندازو ان مهل ٿيو جڏهن وريام ڇٽو دارا شاهه ڍوري ڏانهن وٺي ويو. هتي ’دارا شاهه بُٺي‘ تي مائڪرولِٿس جي چڱي خاصي سرگرمي ۽ پٿرن سان اوساري ٿيل قديم آباديءَ جا اهڃاڻ هئا. دارا شاهه ۾ هڪ ننڍڙو قدرتي چشمو آهي. جنهن کي ’دارا شاهه کوهه‘ ٿي چيائون. ان تي ڪي جهنگلي وڻ هلڪو جهگٽو ٺاهيو بيٺا هئا.

ان ئي ڍوريءَ ۾ خزاني جي کوج لاءِ يا ٻني ڪرڻ جي شوق ۾ وريام وارن چڱا هر ڏنا ۽ ٽريڪٽر گهمايا هئا. سڄي سائٽ تباهه ڪري ڇڏي هئائون. ويتر جو اوڏانهن وٺي وڃڻ مهل وريام اجائي دعويٰ ڪئي هئي ته اتي کوڙ ٺڪريون پکڙيل آهن (۽ اهي نه مليون) تڏهن بخاري صاحب کي وقت ضايع ٿيڻ جو احساس ٿيو ۽ ڪاوڙ به ڏيکاريائين.

وريام مانيءَ جو بندوبست ڪيو هو، جيستائين اها اچي، اسان کي پنهنجي منهه نما اوطاق ۾ ترسايائين. همراهه سٺي خدمت ڪئي ۽ حال احوال ڏنا ورتا. وريام جو پيءُ لڳ ڀڳ پنجاهه سٺ سال اڳ بهلور (ديوانه) واري پاسي کان لڏي هِن هنڌ اچي ويٺو هو. وريام جي اوطاق ڇا هئي؟ ڌارا شاهه ڏاٺ کان ٻاهر هڪ ٽاڪرو پوٺي تي اڪيلي مَنهه، ٽي پاسا بند ۽ هڪ پاسو ويڪر ۾ کليل.

هيءَ ڪا ٺاهوڪي اڏاوت ڪونه هئي. بس! جيئن مناسب غريباڻو بندوبست هوندو آهي مَنَهه کي ٿوڻي، لاٽڻ ۽ مُنو ڏئي مٿي ۽ خلاصو ڪيو هئائين، ڍالائين ڇِت ۾ ورو (ڪام)، ڪايا (پڃر)، لُڙهيون ۽ وَري. پَٽ تي ڦيش جون تڏيون ۽ انهن مٿان سهڻيون رليون وڇايائين.

جيسين ماني اچي ۽ ڪاڙهو گهٽجي، ڳالهين جو رخ جبل جي سخت زندگيءَ ڏانهن لڙي ويو. بخاري صاحب پنهنجو مشاهدو ٻڌايو، ”ٽِڪي بارڻ واري پاسي اوڀر طرف کيرٿر جي بلڪل وٽ ۾ هڪ چشمو آهي، اسان اتي وياسون ته ڪجهه مايون گڏهن تي پاڻي ڀري جبل تي مٿي پيون چڙهن جن تي آئون جيڪرايئن به چڙهي نه سگهان ... انهن کي هڪ پاسي کان گهٽ ۾ گهٽ اڍائي ٽي ڪلاڪ ته لڳندا هوندا، اهو سندن روز جو معامرو آهي.“ پوءِ، بخاري صاحب هڪ ٿڌو ساهه ڀري اردو جو شعر پڙهيو:

”زندگي ايڪ سال هو ڪه سو سال، گذرجاتي هئه،

سر په ڪملي هو، يا هو شال، گذر جاتي هئه،

امـيـرون ڪـي اگرچ بــهـــاران گـذرتي هئه،

غريبون ڪي بهي، بــهرحال، گذر جاتي هئه.“

”ڏک سک هر جاءِ جا پنهنجا آهن، هر ڪو پيو گذاري، شهر جا پنهنجا، ٻهراڙيءَ جا پنهنجا آهن.“ بخاري صاحب چيو ۽ خاموشيءَ سان وريام ۽ سندس ٻارڙن جي چهرن ڏانهن نهارڻ لڳو.

انهن ڏکن سکن تي مون کي (خدا آباد جي) ڪمال الدين لغاريءَ جو هڪ ڊگهو مضمون ”کير ٿر ۾ زندگي“ ياد اچي ويو. جيڪون مون مارچ 1990 ۾ ’هلال پاڪستان‘ اخبار ۾ قسطوار ڇاپيو هو. ڪمال الدين شايد پوليس ۾ زندگي گذاري ۽ ڪوهستان جو خوب مشاهدو ڪيو هئائين. هو ’لامڪاني لغاري‘ جي نالي سان به لکندو هو. هڪ قسط ۾ هن بخاري صاحب واري مشاهدي کي تفصيل سان ورجائيندي لکيو هو، ” ... اونهاري جي موسم ۾ هي ماڻهو کيرٿر جبل جي ڪرڳ يعني چوٽيءَ تي رهندا آهن، مٿي جبل گهڻو ڪري هموار ميدان وانگر هوندو آهي. اونهاري ۾ هنن کي پاڻي هيٺ سِيرن مان آڻڻو پوندو آهي. هر هڪ سِير ۾ پاڻي گهڻي مقدار ۾ موجود هوندو آهي، ڪٿي ڪهي اڌوڪ ۾ به پاڻيءَ جا چشما هوندا آهن. پاڻي ڀري اچڻ زالن جو ڪم آهي. پيرن ۾ ڦيش جا ٺاهيل ڇاهل وجهندا آهن، جي مرد خواهه زالون ڦيش پسائي ڪُٽي انهن جي تندن مان ٺاهيندا آهن. ڪهيون به ڦيش جي تندن مان نوڙيون وٽي وجهندا آهن. جبل ۾ انهن ڇاهلن سان هلڻ ۾ آساني ٿيندي آهي. ڇاهل ٺاهڻ لاءِ ڪُٽيل ڦيش هر هڪ مرد يا عورت سان هر وقت موجود هوندي. توهان کي ڏسندي حيرت ٿيندي ته جڏهن مايون ٻه وڏيون کليون پاڻيءَ جون ڀري ڪلهن تي پٺاڙن پويان رکي ٻنهي کُلين يا ٻڌڻ مٿي ۾ ڦاسائي مٿي جبل تي هڪڙي رونگاڻ (واٽ) تان مٿي چوٽيءَ تائين چڙهنديون وينديون، جتان اسان اوهان کي ڪا واٽ ئي نظر نه ايندي، مايون بلڪل آسانيءَ سان لٺ جي آڌار تي چڙهنديون وڃي چوٽيءَ کي پهچنديون ... رونگاڻ کان چڙهڻ لاءِ ڪنهن واٽ يا پيچري هجڻ جو سوال ئي پيدا نٿو ٿئي. تمام ڏکي ڳالهه آهي پر هنن خانه بدوشن جو ننڍي هوندي کان هميشه اچڻ وڃڻ جو تجربو آهي، انهن لاءِ ڪا مشڪل ڳالهه ڪانهي. جهڙي طرح انهن جو لهڻ ۽ چڙهڻ ڏٺو آهي ... اسان جا ته لڱ ڪانڊارجي ويندا آهن ليڪن مايون پُٺيءَ تي ايترو بار هوندي به ڏاڍي خبرداريءَ سان انهيءَ رونگاڻ کان مٿي چڙهنديون وينديون، مجال آهي جو لوڏو به اچين!“

پاڻيءَ جو مسئلو قديم زماني جي ماڻهن کي به هو. پر هنن جي ضرورت آبپاشيءَ جي لحاظ کان وڌيڪ هئي. ’ڪرهين جي هن سلسلي بابت مقامي ماڻهن وٽ ڪا ڏند ڪٿا يا خيال ضرور هئڻ گهرجي‘ مون سوچيو ۽ وريام کان پڇيو، ”هي ڪرهيون ڪنهن ٻڌيون؟“

”پراڻي زماني جي ماڻهن خدا سان بينش (بحث، ضد يا تڪرار) ڪيو. پهرين ڪِرهيون ٻڌائون، پوءِ خدا کي چيائون ’ڀڃ ته خبر پوي!‘ ... ضد ٻڌائون نه! ... خدا سان ڪير ضد ڪري! هُو ته ڪافر هئا ... اسان جا وڏا اهي ڳالهيون ڪندا هئا.“ وريام چيو.

دارشاهه وٽ مائڪرولٿس ۽ ٺڪريءَ جي غيرموجودگي ڏسي اسان جي ذهن ۾ ٻه ڳالهيون آيون، پهرين اها ته هيءَ تاريخ کان آڳاٽي سرگرمي هوندي. ٻي ڳالهه ته هن خطي ۾ چمڙي جي کَليءَ شڪاري دور توڻي زرعي سماج ۾ ماڻهوءَ کي موت کان بچايو آهي. اڳي هن علائقي ۾ شڪار تمام گهڻو هو ۽ هاڻي مال ٻڪريون جام آهن. خوراڪ جي خوراڪ! ۽ کَليءَ ۾ کير، مکڻ، چرٻي يا پاڻي جمع ٿئي. سڄي دنيا ۾ ٺڪريءَ جي زماني کان اڳ کاڌي پيتي جو سامان رکڻ جو ٿانءُ (Container) کَلِي ئي هو.

ان خيال تان لفظ ’دبگر‘ ۽ ’دبگير مسجد‘ جي ڳالهه نڪتي. ٺٽي شهر ۾ ان هنر جي نالي سان هڪ پاڙو هو. انهن ماڻهن جو ڪم چمڙي جون شيون ٺاهڻ هو، اسلام ڪوٽ ميوزم (ٿر) ۾ چمڙي جي شين جا ڪافي نمونا رکيا ويا هئا. ڇڄن وانگر ۽ دلن وانگر ننڍڙيون ننڍڙوين شيون گيهه ۽ تيل وغيره رکڻ لاءِ ٺهنديون هيون.

فارسي ’دَبِه‘ جي انگريزيءَ ۾ معنيٰ آهي flask عربيءَ ۾ ’دبته‘ معنيٰ گيهه جو ٿانءُ، سنڌيءَ ۾ دَبو معنيٰ چمڙي جي کَلي. شايد اهو ئي لفظ بدلجي ’دٻو‘ يا ’دٻي‘ ٿيو آهي. ٺٽي ۾ چمڙي جو سامان ٺاهيندڙ طبقو ’دبگر‘ سڏبو هو، جيڪي چمڙي جون ڍالون، چم جا دٻا، نغارن کي چم مڙهڻ ۽ دٻيون ٺاهڻ جو ڪم ڪندا هئا. يعني اهو صدين کان رائج هڪ خاص هنر هو. ٺٽي ۾ ان هنر جو عروج ڪا گهڻي پراڻي ڳالهه نه آهي. تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ کان پوءِ شيون ۽ انهن جا دور جلدي جلدي بدلبا ويا آهن. ويجهي زماني ۾ ته اها تبديلي اڃا تيز بلڪه تيز کان تيز ٿيندي وئي آهي. جيترو پوئتي وڃو، تبديلي اوتري آهستي ٿي آهي. انڪري، ايئن چئي سگهجي ٿو ته ’چمڙي جو دور‘ سڀ کان گهڻو هليو آهي.

”توهان لوهه جو تئو ڏسو، ان کان اڳ ٺڪر جي دانگي هئي ۽ ان کان اڳ پٿر جي ٿوٻي! اهي سڀ هاڻي به رائج