خطبو

خطبو

اڄ ڪلهه جي مولوين جي گمراهي جو ثبوت هن کان وڌيڪ ٻيو ڪهڙو ملندو ته خطبي کي به هڪ ٻي معنيٰ منتر يا منڊ بنايو ويو آهي. ٻيا ته ڇڏيو پر هڪ وڏي ۾ وڏو بزرگ جمعي جي نماز پڙهائيندو آهي ته خطبو عربي ۾ پڙهائيندو آهي. ڪن عالمن جو خيال آهي ته جمعي جو خطبو عبادت جو ڀاڱو آهي، ۽ عبادت فقط عربيءَ ۾ ڪرڻي آهي، پر اهو خيال بلڪل غلط آهي. کين خبر نه آهي ته خود نماز به ٻين ٻولين ۾ جائز ٿي سگهي ٿي. الله تعاليٰ سڀئي ٻوليون ٿو ڄاڻي الله تعاليٰ وٽ ظاهري الفاظ قبول ناهن، پر دل ۽ نيت ۽ سمجهه ۽ سٺا خيال ۽ عمل مقبول آهن. پر ڪن خاص سببن ڪري نماز ۾ عربي ڪم آڻڻ مناسب آهي. پر ان ۾ ضرور آهي ته نمازين کي عربي الفاظن جي معنيٰ سکڻ گهرجي ۽ هر ڪوئي سکي سگهي ٿو، جيئن مٿي بيان ڪيل آهي. جن ڪتابن ۾ نماز جو بيان معنيٰ سان ڏنل آهي اهي ڪتاب پڙهڻ گهرجن. خطبي جو مقصد ته بلڪل ظاهر ۽ عيان آهي. خطبو انهيءَ لاءِ مقرر ڪيل آهي ته ماڻهن کي الله تعاليٰ جا احڪام ٻڌائجن، ايمان جون صفتون سيکارجن، ۽ وقت جي مطابق تي هدايتون ڏجن. رسول الله ﷺ ۽ خلفاءِ راشدين جي زماني ۾ خطبو نه رڳو جمعي جي نماز ۽ عيدن جي موقعي تي ڏنو ويندو هو پر جنهن به وقت ضرورت سمجهي ويندي هئي تنهن وقت خطبو ڏنو ويندو هو. خطبي ۾ اهي ڳالهيون ٻڌايون وينديون هيون، جن جي ان وقت جي جماعتين کي ضرورت سمجهه ۾ ايندي هئي. هن وقت ضرورتن جو ته ڪو به لحاظ ڪونه ٿو ڪيو وڃي هروڀرو به ڇپيل ۽ ٺاهيل خطبا پڙهيا ٿا وڃن، پوءِ اهي انهن جماعتين لاءِ مفيد هجن يا نه به هجن. جيڪڏهن رڳو عربي ۾ خطبو پڙهيو ٿو وڃي ته جماعتين کي ان مان ڇا ٿو حاصل ٿئي؟ نه پڙهندڙ سمجهن نه ٻڌندڙ سمجهن. ڪن عيد جي موقعن تي مون خطبو ٻڌو آهي سو اهڙو آهسته پڙهيو ويو جو گويا ماڻهن جي لاءِ نه هو. ماڻهو سڀ اٿندا هليا ويا، خطبو ڪونه ٻڌائون. خطبو انهيءَ ٻوليءَ ۾ هئڻ گهرجي جا ٻولي اڪثر جماعتي سمجهي سگهن. اهو خطبو اهو ماڻهو ٻڌائي جنهنجو آواز بلند هجي ۽ اهڙي ڍنگ سان جو ماڻهن تي اثر چڱو ٿئي. خطبن ۾ عربي سان گڏ سنڌي نظم به شامل آهي، مگر نظم ۾ اڪثر گهٽ وڌ ڳالهيون ۽ مبالغو ڏسڻ ۾ ايندو آهي، ۽ جهڙيون ڳالهيون هئڻ کپن تهڙيون ڪونه هونديون آهن. ارمان جي ڳالهه آهي جو اگرچه رسول الله ﷺ ۽ خلفاءِ راشدين جا خطبا عربيءَ ۾ موجود به آهن ته به انهن جو ترجمو سنڌيءَ ۾ عالمن ڪونه ڪيو آهي. انهن جي نموني تي سنڌيءَ نثر ۾ خطبا ڏيڻ گهرجن، نه نظم ۾. خطبن ۾ قرآن شريف ۽ صحيح بخاري مان ٽڪرا ٻڌائڻ گهرجن، نه واهيات روايتون.

هڪڙي مولوي صاحب کي مون عرض ڪيو ته مهرباني ڪري خطبي ۾ سنڌي زبان ۾ ڪجهه هدايتون ڏيو. هن مهرباني ڪري ائين ڪيو. جنهن وقت عربي پي پڙهيائين تنهن وقت هرڪوئي جماعتي هٿ ٻڌيون ڪنڌ هيٺ ڪيون ويٺو هو، ڪن اوٻاسيون پئي ڏنيون ۽ ڪن کي ڍڪر پي آيا، پر جڏهن سنڌي نثر ۾ خطبو شروع ٿيو تڏهن مردن ۾ ساهه پئجي ويو، سڀني جماعتن ۾ جنبش اچي وئي، بي اختيار هٿ ڇوڙي ڪنڌ مٿي ڪري مولوي صاحب ۾ اکيون کڻي وڌائون. هنن جا ڪن کلي ويا، دل ۽ دماغ ڪم ڪرڻ لڳا. هاڻي ٻڌايو ته اهڙو خطبو چڱو يا عربي خطبو چڱو؟ امير امان الله خان جڏهن بمبئي ۾ جمعي نماز جو خطبو ڏنو تڏهن پاڻ پارسيءَ ۾ پي ڳالهايائين ۽ سندس ترجمان اردوءَ ۾ ترجمو ڪندو پي ويو. جڏهن ثاني خطبي ۾ الله تعاليٰ جي درگاه ۾ التجائون ڪيائين، تنهن وقت ته هاءِ ڪري ڇڏيائين، سندس دل به ڀڄي پيئي ۽ جماعتي به بي اختيار رئڻ ۾ ڇٽڪي پيا!

دعا

دعا عبادت جو مغز آهي. نماز جو مکيه ڀاڱو الحمد آهي ۽ الحمد جو به مکيه ڀاڱو دعا آهي. خطبي ۾ خواهه نمازن بعد دعا گهري ويندي آهي، پر امام سڳورو دعا گهرندو آهي عربيءَ ۾، سو به گهڻو ڪري چپن ۾ جئن ڪو ٻڌي نه. سنڌ ۾ هڪڙي وڏي ۾ وڏي بزرگ کي به چپن ۾ دعا گهرنّدو ڏٺم. دعا کي به منتر بنيايو ويو آهي. ضرور آهي ته دعائون سمجهه سان پڙهڻ گهرجن. جيڪڏهن عربي زبان سمجهه ۾ نه اچي ته پنهنجي ٻوليءَ ۾ گهرجن. دعائون اڪيلائي ۾ بنا آواز جي چپن ۾ به گهري سگهجن ٿيون ۽ بلند آواز سان به، بلڪ آهسته دل ۾ پڙهڻ افضل آهي. مگر جڏهن جماعت سان گڏ دعا گهرجي تڏهن ضروري جماعتين جي ٻوليءَ ۾ بلند آواز سان ۽ جوش ۽ صداقت جي لهجي ۾ دعا گهرجي، ۽ هر هڪ جملي جي پٺيان جماعتين کي آمين چوڻ گهرجي. بلڪ جماعتي جڏهن دعا سمجهندا ۽ هنن کي وڻندي تڏهن بي اختيار آمين پڪاريندا. بهترين دعائون اهي آهن جيڪي قرآن شريف ۾ آهن، پوءِ اهي جيڪي صحاح سته ۾ ڏنل آهن. اهي سڀئي مولانا رحيم بخش جي ڇهين ڪتاب ۾ اڙدو ترجمي سان ڏنل آهن.



روزا

الله تعاليٰ ٿو فرمائي ته روزا خاص منهنجي لاءِ آهن. انهيءَ جو مطلب آهي ته ٻيءَ عبادت ۾ رياءُ ٿي سگهجي ٿو يعني ماڻهن جي ڏيکارڻ لاءِ عبادت ڪري سگهي ٿي، مگر روزا اهڙا آهن جن ۾ ڪوڙو روزيدار ماڻهن کان لڪي پاڻي پي سگهي ٿو ۽ کائي سگهي ٿو، مگر هو خدا جو حڪم مڃي ائين نٿو ڪري. قرآن شريف ۾ فرمايل آهي ته توهان جي لاءِ روزا مقرر ڪيا ويا آهن ته من توهان پرهيزگار ٿيو ۽ خدا جا حق بجا آڻيو. حديثن ۾ به فرمايل آهي ته اهو روزيدار جو ڪوڙ، گلا ۽ گناهه وغيره نٿو ڇڏي تنهن جي روزن رکڻ تي الله تعاليٰ ڪجهه به ڌيان ڪونه ٿو ڏئي. هن مان سمجهي سگهبو ته روزن مقرر ڪرڻ جو مقصد اهو آهي ته انسان گناهن کان پرهيز ڪري ۽ چڱا ڪم ڪري. ٻيا مقصد به گهڻا آهن. پر اڄوڪي زماني ۾ ماڻهو روزن جو مقصد ڪونه هٿا سمجهن، تنهن ڪري پرهيزگار ڪو ورلي ٿا ٿين. ڇو ته هو روزي سان ئي ڪوڙ، گلا، ٺڳي وغيره وغيره جهڙا گناهه جا ڪم ڪن ٿا، ۽ صدقا ۽ خيراتون ڪونه ٿا ڪن.

اسلام جي هڪ خصوصيت اها آهي ته اسلام نه رڳو چڱن عملن ڪرڻ جو حڪم ٿو ڏئي پر اهڙي تربيت ٿو ڏئي جنهنجي وسيلي گناهن کان پرهيز ڪرڻ ۽ چڱن عملن ڪرڻ جي طاقت پيدا ٿي ٿئي. نماز ۽ روزا انهيءَ لاءِ مقرر ڪيل آهن. ڏسو ته جيڪڏهن رمضان جا 30 ڏينهن برابر رڳو جائز ڪمن ڪرڻ کان مثلن ڏينهن جي وقت کائڻ پيئڻ وغيره تان ئي پرهيز ٿي ڪجي ته پوءِ ڇو نه ٻارهن ئي مهينن لاءِ ناجائز ڪمن کان پرهيز ڪرڻ جي عادت پئجي ويندي. پر افسوس ته اڄ ڪلهه روزن جو مقصد به ڪونه ٿو سمجهيو وڃي، ۽ روزن ۾ گناهن کان به پرهيز ڪان ٿي ڪئي وڃي، پوءِ مقصد ڪيئن حاصل ٿيندو، اٽلندو روزيدارن کي فخر ٿو ٿئي ته مان سڀئي روزا رکيا آهن تنهن ڪري منهنجا گنا