جج صاحب مظلوم انسانيت لاءِ وڙهي سگهن ٿا؟

ڇنڇر 24 اپريل 1999ع

آئينو روزاني سچ ڪراچي

جج صاحب مظلوم انسانيت لاءِ وڙهي سگهن ٿا؟

بلوچستان هاءِ ڪورٽ جي اڳوڻي چيف جسٽس امير الملڪ مينگل لاهور ۾ سپريم ڪورٽ جي جج جي حيثيت سان قسم نہ کنيو، بلڪه انڪار ڪري ڇڏيائين. اها خبر ٻہ ٽي ڏينھن اڳ پراڻي سهي پر روايت ۾ ڪجھہ نئين آهي. هن دور ۾ ڪير آهي جيڪو اڳتي کان اڳتي وڃڻ ڪو نہ ٿو چاهي. جسٽس مينگل پروموشن قبول ڪرڻ بدران رٽائرمينٽ وٺڻ جي درخواست ڪئي ۽ سبب ڄاڻايو تہ هن جون ڪي ذاتي مجبوريون آهن.

ترقي وصول نہ ڪرڻ لاءِ ذاتي مجبورين جي ڳالھہ استثنيٰ جي ڳالھہ آهي، بلڪه اهو وڌيڪ ممڪن آهي تہ جج صاحب ترقيءَ جي پويان موجود ڪن ٻين نامعلوم خدشن کي ذاتي مجبوريءَ جو نالو ڏنو هجي! اڄڪلھہ قابل احترام عوام بہ تنقيد هيٺ آهي. جسٽس مينگل جي استعيفيٰ جو ڪارڻ ڪجھہ بہ هجي، عوام ان کي محض ”ذاتي نوعيت“ جو فيصلو نٿو سمجهي ۽ سمجهي ٿو تہ ان جي پويان بہ ملڪي سياست جو پراسرار پاڇو موجود آهي! خدا ڪري تہ ايئن نہ هجي!

عدليہ پنھنجين ڀرپور صلاحيتن ۽ ڪوششن جي باوجود پنھنجي ساک بچائڻ ۾ ايتري ڪامياب ڪو نہ ٿي آهي جو چئي سگهجي تہ اها تنقيد کان بالاتر ٿي وئي هجي. جيتوڻيڪ فوجي عدالتن جي قيام خلاف عدليہ جو فيصلو تاريخي حيثيت جو آهي پر.... خدا جي خلق شايد اڃا بہ بھتر مثال گهري ٿي ۽ محسوس ڪري ٿي تہ جيڪڏهن ڪنھن سان انصاف ٿيو آهي تہ انصاف ٿيندو نظر نہ آيو آهي. جيڪو خود انصاف جي ٿيڻ کان وڌيڪ اهم آهي.

پاڪستان جي اندروني معاشي حالت خراب آهي ۽ اها بہ هر ڪنھن کي خبر آهي تہ بيروزگاري طاعون جي صورت اختيار ڪري وئي آهي. طاعون ۾ ماڻهو نہ چاهيندي بہ مري ويندو آهي پر بيروزگاريءَ ۾ ماڻهو ذهني مريض ۽ مجبورين کان ڪڪ اچي پاڻ ماري ڇڏيندو آهي. هي خلفاءِ راشدين جو زمانو ڪو نہ آهي جو جيڪڏهن ملڪ جو هڪ ڪتو اڃ بک کان مري وڃي تہ وقت جو خليفو ان لاءِ پاڻ کي ذميوار سمجهي. هاڻي جيڪڏهن ڪو فرد پاڻ کي بک کان ماري وجهي تہ بہ سرڪار جي ڪن تي جونءَ بہ نہ ٿي سري!

البت لاهور جي عدليہ بھادر خودڪشين جي بيشمار واقعن جو ازخود نوٽيس ورتو آهي. لاهور هاءِ ڪورٽ هڪ بس جي ڊرائيور جي خودڪشيءَ جو نوٽيس ان ڪري ورتو جو بيان موجب ٽريفڪ جي اهلڪارن هن کان بار بار رشوت طلب ڪئي هئي ۽ بار بار بي عزتي ڪئي هئي. جسٽس نعيم معاملي جو ازخود نوٽيس وٺندي چيو، ”اسلامي ملڪ ۾ خودڪشي معمولي واقعو نہ آهي، اسلام آباد ۾ خود سوزيءَ جھڙي واقعي تي سڀني کي غور ڪرڻ گهرجي!“ لاهوري ڊرائيور پاڻ کي پنھنجي بس سميت باھہ ڏيئي ساڙيو هو.

لاهور هاءِ ڪورٽ جي جج صاحب کي جس هجي پر آئون ٻين صوبن جي هاءِ ڪورٽن جو پڻ ڌيان ڇڪائڻ چاهيندس تہ ڏسو لاهور هاءِ ڪورٽ کي ڪنھن فرد جي خود سوزي، اسلام آباد جي حرمت ۽ اسلامي ملڪ جو ڪيڏو خيال آهي! ٻين صوبن ۾ جج صاحبن کي اهڙو خيال ڇو نہ ٿو اچي. جيڪڏهن اخباري رپورٽن جو سهارو وٺبو تہ خبر پوندي تہ خود سوزيءَ جا واقعا سنڌ ۾ وڌيڪ ٿيا آهن. بيروزگاري ۽ ذلتن جو احساس سنڌ جي ماڻهن ۾ اسلام آباد جي بس ڊرائيور کان وڌيڪ آهي. بد قسمتي اها آهي تہ عدالتون اخباري رپورٽن کي غير اهم ۽ ”ڪو بہ ثبوت نہ“ ٿيون سمجهن!

لاهور هاءِ ڪورٽ جي جج صاحب اسلام آباد جي هڪ بس ڊرائيور جي خودسوزيءَ جو پاڻمرادو نوٽيس ڪنھن سياسي جذبي سبب نہ پر هڪ منصف ۽ هڪ انسان جي جذبي تحت ورتو آهي ۽وٺڻ کپندو هو. جج صاحب محسوس ڪيو تہ اها خود سوزي پوليس جي رياستي ڏاڍ ۽ عام ڪرپشن جي بي حد وڌيڪ صورتحال سبب پيش آئي آهي. آئون نٿوچئي سگهان تہ جج صاحب جڏهن هن ڪيس جا تفصيل معلوم ڪري وٺندو تڏهن ٽريفڪ جا ڪھڙا سپاهي سزا جا حقدار ٿي قيد بامشقت حاصل ڪندا. پر مون کي ان ڳالھہ جا امڪان وڌيڪ نظر ٿا اچن تہ خود سوزي ڪندڙ مجبور ماڻهو پاڻ پنھنجو ڪيس ڪمزور ڪري ويو آهي ۽ ڪرپشن، چاهي اها ٽريفڪ کاتي ۾ ئي ڇو نہ آهي، گهٽ نہ ٿيندي! مون کي چوڻ تہ نہ گهرجي پر هر جج صاحب کي خود پنھنجي آفيس ۾ ويٺل هيٺين اسٽاف تي نظر رکڻ گهرجي تہ ڪٿي اهي تہ ڪنھن ڪرپشن ۾ ملوث ڪو نہ آهن. جناب جج صاحبو صورتحال سچ پچ تمام ڳنڀير آهي ۽ هن ملڪ کي ڪي اهم قومي ادارا نہ، سچ پچ الله سائين هلائي رهيو آهي ۽ اهو بہ وتائي فقير جي تشريح مطابق!

سنڌ جي عدليہ شايد ڳڻي بہ ڪو نہ سگهندي تہ سنڌ ۾ ڪيترن ماڻهن غربت ۽ ذلتن کان مجبور ٿي، بالا آفيسرن جي بليڪ ميلنگ، سنگدلي، انتقامي ڪاررواين ۽ ڪرپشن کان مجبور ٿي خودسوزيون ۽ آپگهات ڪيا آهن! مائي جندو کان ايس آر ٽي سي جي ملازم تائين جا واقعا سياست ۽ يونين جي ڪري اهميت سان نظر آيا پر تمام گهڻا واقعا محض ”گهريلو پريشانين“ جي سري هيٺ آپگهاتن جي شڪل ۾ سامهون آيا. جڏهن ماڻهو پگهارن کان محروم ٿيندا، جڏهن روزگار جا دروازا بند ٿي ويندا، جڏهن ماڻهو پنھنجي اندر ۾ ويٺل عزت ۽ با همت ماڻهوءَ کي سمجهائي سمجهائي ٿڪجي پوندا، تڏهن ڇا ٿيندو؟ تڏهن اهو ئي ٿيندو جيڪو ٿي رهيو آهي ۽ جنھن جو نوٽيس فقط لاهور هاءِ ڪورٽ پاڻمرادو ورتو آهي.

سنڌ جا محترم جج صاحبو! توهان مهينو کن اڳ حيدرآباد ۾ وحدت ڪالونيءَ لڳ ريلوي پٽڙيءَ تي ويھي آپگهات ڪندڙ ارشاد ميمڻ جي ان عمل کي ڇا چوندا جنھن جي کيسي مان خط نڪتو هو تہ ”آئون سازدا جي فلاڻي، فلاڻي، فلاڻي ۽ فلاڻي بالاعملدار جي اذيت ناڪ روشِ ۽ انتقامي ڪاررواين سبب خودڪشيءَ تي مجبور ٿيو آهيان.“ ارشاد ميمڻ پاڻ تہ وڙهي نہ سگهيو پر سندس خواهش هئي تہ ان ريت هو پاڻ جان ڏيئي پاڻ کان ڏاڍن آفيسرن کي عدالتن ۾ ڇڪائيندو ۽ شايد هي معاشرو بہ سندس خودڪشيءَ جو نوٽيس وٺندو.... پر، ڪجھہ بہ ڪو نہ ٿيو. ماڳهي قانون جي ماهرن ابتي راءِ ڏني، جيڪا آئون هتي ڏيڻ مناسب نٿو سمجهان! هڪ انسان، جنھن ايمانداريءَ سان پنھنجي کاتي ۾ ڪم ڪيو، ايمانداريءَ سبب انتقامي ڪاررواين جو شڪار ٿي بي وسيءَ وچان خودڪشيءَ تي مجبور ٿيو ۽ ڪنھن بہ نوٽيس نہ ورتو! سنڌ جي عدليہ بہ نہ! عدليہ کي اهو تہ سوچڻ کپندو هو تہ ارشاد ميمڻ پنھنجي خودڪشيءَ جا جيڪي سبب ڄاڻايا آهن. انھن ۾ ڪيتري سچائي ٿي سگهي ٿي. ممڪن آهي تہ هن وٽ ڪي دستاويزي ثبوت هجن ۽ ممڪن آهي تہ سازدا جو باقي اسٽاف ارشاد ميمڻ جي موقف جي حمايت ڪري!

”نوجوانن ۾ خودڪشيءَ واري لاڙي“ تي آيل هڪ رپورٽ موجب هن وقت ملڪ ۾ 57 لک گريجوئيٽ بيروزگار آهن. توهان کي ياد هوندو تہ اڃا ڪجھہ مهينا اڳ لاهور جي ماڊل ٽائون ۾ وزيرعظم نواز شريف جي گهر آڏو هڪ ماڻهو پاڻ کي سرڪاري قرض نہ ملڻ سبب احتجاج طور پاڻ کي باھہ ڏيئي ساڙي ماريو هو ۽ سڄي ساري قرضه اسڪيم جو ”ڀانڊو ڦوڙي“ وڌو هئائين! ان ريت ڪيترا بدحال ماڻهو پاڻ کي پنھنجي ڪٽنب سميت مارين ٿا؟ اهو رڪارڊ پوليس وٽ تہ ضرور موجود هوندو!

هڪ اندازي موجب سن 1998ع دوران سڄي ملڪ ۾ 3700 ماڻ�