تون چئه پنهنجي نصيب کي!

ڳالهه ٿا ڪن ته ڪنهن گڏهه جو مالڪ موالي هو، سڄو ڏينهن مٿس بار ڍوئڻ کانپوءِ جڏهن ٻه چار رپيا ڪمايائين ته شام جو آفيم جي ٽڪي وڍي وات ۾ وڌائين ۽ پئسا پورا ٿي ويا. گڏهه، جنهن پنهنجي حصي جو نماڻائيءَ سان انتظار پئي ڪيو تنهن کي چيائين، ”تون روءُ پنهنجي نصيب کي!“

غلام ۽ نيم غلام ملڪن جي پورهيت سان به ساڳي جٺ آهي. سڄي ملڪ جا پورهيت سڄو سال گڏهه وانگر وهڻ کانپوءِ به اتي ئي هوندا آهن جتي ڪي سال يا ڪي صديون اڳ هئا. اها سڄي ڪمائي ڪيڏانهن ٿي وڃي؟ فقير جو خيال آهي ته نه ڪو ڍنگ موالي نشي ۾ چٽ ڪري ٿو وڃي. ضروري ناهي ته اهو موالي چرس يا آفيم جو نشو ڪندو هجي، ٿي سگهي ٿو ته هن کي ايف 16 يا آواڪس جمع ڪرڻ جو نشو هجي! فقير کي ان ڳالهه ۾ ان ڪري وزن نظر ٿو اچي ته اهو وڏو ۽ مهانگو نشو آهي. ايترو مهانگو جو سڄي ملڪ جا ماڻهو پنهنجي نصيب کي ويٺا روئن.

چون ٿا ته ان مواليءَ جي جڏهن اوجهڙي ڪيمپ واري اپينڊڪس ڦاٽي ته ان مان 10 ڪروڙ ڊالرن جو ڦوڳ نڪتو. (واشنگٽن پوسٽ، آمريڪي پرڏيهي عملدارن جي حوالي سان پ پ آءِ 8 مئي) ان رقم جي سنڌيءَ ۾ منعيٰ آهي ”پوڻا ٻه ارب رپيا“ يعني ساڍن ٽن ڪروڙ پورهيت ڪٽنبن جي هڪ ڏينهن جي آمدني!

ماڻهن جو پورهيو جڏهن اهڙي ريت ڦوڳ بڻجندو يا طاقت جي نشي ۾ کپايو ويندو ته پوءِ پورهيت کي ڪيئن ۽ ڪهڙو دلاسو ڏبو، سواءِ اهو چوڻ جي ته ”تون روءُ پنهنجي نصيب کي!“

ماڻهو ڪيڏي به محنت ڪن، سڄي سال جي هڻ هڻان کانپوءِ جڏهن ويهي حساب ٿا ڪن ته معلوم ٿئي ٿو ته مٿن قرضن جا ڪجهه مڻ وڌيڪ چڙهي ويا آهن. پورهئي مان خوشحالي ۽ بچت ته پري ڳالهه! ماڳهي قرض ڳچيءَ ۾. تنهن کان ته اهو گڏهه چڱو جيڪو قرض کان آجو رهيو ۽ جنهن کي صرف ”نصيب کي روئڻ“ جي صلاح ملي. اها ٻي ڳالهه آهي ته هن موڙ تي گڏهه پنهنجي اها پونجي به مالڪ کي نشي پتي لاءِ ڏئي چڪو؛ جنهن کي جسماني سگهه چئبو آهي.

ماڻهو به ڏيئي وٺي بيٺو آهي ۽ ان ماڳ تي بيٺو آهي جتي يا ته مري وڃي يا وري وڙهي پوي. ڪمزور ڍور ته وڙهندا به ناهن، ماڳهي ان تي جيتن، ڪٻرن ۽ ڪنگن جو حملو وڌي ويندو آهي، جيڪي کيس ٺونگن تي رکندا آهن. ماڻهو ۽ ڍور ۾ بهرحال فرق آهي ۽ ماڻهو ڪمزور ڍورن جي صورتحال کان به واقف آهي. تڏهن به سندس حالت گهاڻي جي ڏاند کان گهڻي مختلف ڪونهي، جيڪو پنهنجي سڄي ذهني توڙي جسماني توانائي ان اميد تي خرچ ڪري ٿو ته کيس به ڪجهه هڙ حاصل ٿئي! پر نه ئي ڪم جو مطالبو کٽي ٿو ۽ نه ئي وڃايل سگهه موٽي ٿي.

ماڻهو واقعي مرڻ مارڻ لڳا آهن. فقير کي هڪ ايماندار انجنيئر ياد اچي ٿو جنهن رٽائرمينٽ کانپوءِ سرڪاري گهر خالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. سندس چوڻ هو ته جنهن صورت ۾ هن پنهنجي سڄي ڄمار ايمانداريءَ سان نوڪريءَ جي شڪل م ملڪ کي ڏني اهي تنهنڪري ان خدمت جي عيوض ان گهر تي سندس مستقل حق قائم ٿيو ۽ هو پيريءَ ۾ ٻچن کي وٺي ساڳي ڇت هيٺان رهندو. جڏهن، ڊپارٽمينٽ وارن پوليس موڪلي قبضو ڇڏائن گهريو ته پاڻ بندوق کڻي ڇت تي چڙهي ويو، چئي، ”ڏسان ڪير ٿو گهر ڇڏائي؟“ واقعي! اهو ماڻهو ڇا نه ڪندو جنهن کي سڄي ڄمار پورهئي کانپوءِ به اجهو نه ملي. مواليءَ، گڏهه کي ”نصيب کي چوڻ“ جي صلاح ڏني هئي پر رٽائرڊ انجنيئرنصيب کي صفا مختلف ٻوليءَ ۾ منهن ڏنو آهي. ماڻهو ۽ ڍور ۾ بس اهو ئي فرق آهي.

ٽين دنيا جي پورهيت جي معاشي هالت واقعي مواليءَ جي گڏهه جهڙي آهي يا وري ڀولڙي ۽ فقير جو معاملو آهي. جنهن ۾ لٺيون ڀولو جهليندو آهي ۽ کٽيندو ڪمائيندو فقير آهي. جنهن جي مرضي آهي ته هو گڏيل ڪمائي کي جت چاهي خرچ ڪري ۽ ڀولي کي نصيب وٽ دانهن ڪرڻ لاءِ چوي. ٽين دنيا جو پورهيت جڏهن پنهنجي نشئي مالڪ کي ڪمائي ڏئي ٿو ته اهو سندس محنت جي ڦل کي ايف سڪسٽينن جي خريداري ۽ ان جي ٻارن ۾ کپايو ڇڏي يا وري اهو آمريڪا ۽ سوئزرلينڊ جي بينڪن ۾ هليو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن به واپس نٿو موٽي. پورهيتن جو نصيب وري به ساڳيو. ويٺا لٺيون کائين!

پورهيتن جي هن ديس ۾ فل سوٽ خانن جي هڪ قوم به رهندي آهي. انهيءَ قوم جا فرد وڏين ڪارن جي پوين سيٽن تي پيا هوندا آهن يا وڏين ٿڌين آفيسن ۾ وڏين ميزن پويان ڪرسين ۾ ڍرڪيل هوندا آهن يا وري هوائي جهازن ۾ ”يس يس“، ”نو نو“ ۽ ”اوڪي اوڪي“ ڪندا نظر ايندا آهن. فل سوٽ خانن جو خيال آهي ته جيڪڏهن اهي ڪن فائلن تي مکيون نه مارين ته جيڪر پورهيت بک مري وڃن. هنن جو اهو به خيال آهي ته دنيا ۾ جيڪا ترقي نه ٿي آهي انهيءَ جي ذميواري به پورهيتن تي آهي، جن جو مٿو، ٻن چئن وڏن مٿن وارن ملڪين توڙي غير ملڪين ڦيرائي خراب ڪري ڇڏيو آهي. سندن خيال آهي ته پورهيتن ۽ عريبن کي موچڙي سان سڌو ڪجي ته ملڪ جو هر بگڙيل نظام جهڙوڪ ٽيليفون، پي آءِ اي، بجلي، واٽر سپلاءِ، زمينداري، ڪارخانيداري ۽ ٻيو سڀ ڪجهه ٺيڪ ٿي ويندو ۽ ملڪ جا ماڻهو چنڊ ٽپي ويندا.

فقير ڏٺو آهي ته غريب ماڻهن جي نصيب جو کير جلدي ڦٽي ويندو آهي جڏهن ته فل سوٽ خانن جو نصيب سدائين سائو هجي ٿو. ايئن ڇو آهي؟ ظاهر آهي ته اهي نصيب کي سٺو رکڻ وارن وسيلن جا مالڪ آهن.

ملڪ ۾ هٿيار ڦاٽن ته به غريب جو کير ڦٽيو وڃي. انقلاب، افغانستان ۾ اچي ته به کير غريب جو ڦٽي. ايران، عراق پاڻ ۾ وڙهن ته به نصيب غريبن جو ڦٽي ٿو وڃي. ماڻهن جو نصيب ڪير ٿو ڦٽائي ۽ ڪير ٿو لکي؟ ڪي گهٽ ڄاڻ فل سوٽ ۽ شيروانيون اهو ڏوهه به ٻاجهاري الله سائينءَ تي جيون مڙهين جڏهن ته فقيرجو خيال آهي ته نصيب ڦٽائڻ جو ڪم ڪي پراسرار فرشتا ڪري رهيا آهن ۽ کين الله سائينءَ وٽان اهڙي ڪا به پرمٽ يا حڪم نامو مليل ڪونهي. جيستائين، ماڻهو انهن پراسرار فرشتن کان اهو ڪم نه ڇڏائيندا ۽ نصيب لکڻ جو ڪم پنهنجي هٿ ۾ نه کڻندا تيساتئين سندن نصيب جو کير بار بار ڦٽندو رهندو ۽ پيا ان کي روئيندا وتندا.

(هيءَ سين خميس 12 مئي 1988ع، روزانه هلال پاڪستان ڪراچي)