تونسه شريف پير پٺاڻ

�ل يا تخت سليمان سان هن درويش جي ڪا به نسبت ناهي. تخت سليمان نالي جبل جي چوٽيءَ تي حضرت سليمان پيغمبر جو تخت هو، جتي هو ويهندو هو. ڪوهه سليمان جو جاگرافيائي يا تاريخي لاڳاپو سرحد ۽ بلوچستان سان آهي جتي جعفر قبيلو وڏي اڪثريت رکي ٿو. بهرحال اسان اهو معلوم نه ڪري سگهياسين ته حضرت سليمان واري ڏند ڪٿا ڪيئن آهي ۽ اها هتي ڪيئن پهتي. البت اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته قديم وقتن ۾ اها ڏند ڪٿا ايراني اثرن کان هتي پهتي آهي. تونسه شهر کان ڪوهه سليمان جو سلسلو فقط ٽي ميل پري آهي.

گادي نشين چيو، ”سکن جي وقت ۾ جڏهن هتي انگريز آيا. شاهه سليمان جي پوٽي واري وقت ۾ انگريزن جي بادشاهيءَ ۾ هتان جو اڪثر سرڪاري عملو سکن تي ٻڌل هو. ان وقت انگريز بادشاهه کي اطلاع مليو ته هتي هڪ فقير آهي جنهن سان ملڻ لاءِ تمام گهڻا ماڻهو ڪشالا ڪڍي اچن ٿا. هن کي شڪ ٿيو ته متان فقير جي نيت بغاوت ڪرڻ تي هجي. ڇاڪاڻ ته تونسه ٽن صوبن جي سرحدن وٽ آهي. هيڏانهن سرحد ۽ بلوچستان ۽ هوڏانهن پنجاب. سو، تڏهن ڪو انگريز گورنر دهلي کان هلي هتي پهتو ۽ فقير کان پڇيو ته توهان خاندان جا گهڻا ڀاتي آهيو؟ تڏهن خاندان ۾ فقط ٻه ڀاتي هئا يا وري ٻه ٻه پٽ هوندن. هن پڇيو ته توهان هتي گهر پيا ٺهرايو. تڏهن هتي وڏي سراءِ (جڳهه) هئي جنهن ۾ هزارها ماڻهو ترسي ٿي سگهيا. اهو انگريز اصل ۾ اهو ڏسڻ آيو هو ته ماڻهو هتي ڇو ٿا اچن؟ ۽ هيڏا گهر ڇو پيا ٺهن ...“

”لڙائي نه ڪيائين؟“ انور گادي نشين کي ٽوڪيو.

”لڙائي ڇو ٿئي ها؟ معاف ڪرڻ اسان جي مسلڪ ۾ آهي ته جيڪڏهن وقت جو حاڪم کڻي ڪافر هجي يا مشرڪ، هن سان لڙائي ڪرڻ يا فساد ڪرڻ ٺيڪ ناهي.“

”تعاون ڪرڻ گهرجي؟“ انور، گادي نشين کي چيڙائڻ جهڙو سوال ڪيو.

”لڙائي نه ڪرڻ کپي باقي اهو توهان ٻڌايو ته ان کي تعاون چئجي يا نه چئجي“ گادي نشين وڏي ڳيت ڏيئي چڙ پيتي، ”جهڳڙو نه ڪرڻ گهرجي ڇو ته حڪومت جي حڪم ۾ ڪمزوري ٿيندي ته ملڪ ۾ خرابي پيدا ٿيندي ... اهو درويش جي ڪاڳرن ۾ محفوظ آهي ... جيئن رنجيت سنگهه جي زماني ۾ خرابي پيدا ٿي هئي ...“

”جڏهن جارج پنجم جي تاج پوشي ٿيڻ لڳي هندستان ۾ ... تڏهن هتان جي گورنر درويش کي اطلاع موڪليو ته توهان مهرباني ڪري اچو ... هن جو خيال هو ته درويش هٿان تاج پوشي ڪرائي وڃي ... تڏهن هن گاديءَ تي خواب حامد صاحب عليه رحه هو. حاڪم جو حڪم هو ... تنهن تي هن جواب موڪليو ته تاج پوشي ڪرائڻ فقيرن جي ذميواري ناهي البت مان دهلي ايندس ... اتي پنهنجي ڏاڏي بزرگ جي عرس تي ويندو آهيان ... ان ڪري جيڪڏهن توهان جو بادشاهه ان موقعي تي اچي نڪري ته پوءِ مان سندس تاج پوشي ڪندس ... هاڻي اهو نمونو ٿي ويو آهي جو علماءِ حڪومتن سان حمايتن ۽ مخالفتن ۾ پيا هلن. اسان جي بزرگ ائين نه ڪيو.“

هيءَ درگاهه اوقاف جي سنڀال هيٺ ناهي. درويش بابت هڪ ڳالهه اها به ٻڌائي وئي ته هڪ ڪمري ۾ هڪ ٿنڀي تي ٻه نشان آهن جيڪي ان مهل ٺهيا جڏهن درويش وجد جي حالت ۾ ٿنڀي تي آڱر ۽ اڱوٺو رکيو. ڪريم ميمڻ اهي نشان مووي ڪئمرا ذريعي محفوظ ڪري ڇڏيا.

اسان جيئن ئي گادي نشين سان گڏ درگاهه ۾ گهڙياسين، گادي نشين ڌُو وڃي سجدي ۾ ڪريو. سجدي مان نڪري اسان ڏانهن ڏٺائين. اسان مان ڪنهن کي به پوئواري ۾ سجدو نه ڪندي نه ڏٺائين ته همراهه کي ڏاڍي چڙ لڳي پر ڪاوڙ پي ويو. ويتر جو ڪريم ميمڻ ۽ محمد عليءَ پنهنجين ڪئمرائن ۾ چٽساليءَ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ قبرن کي پٺي ڏني ته صفا چڙي پيو چوي، ”احترام نٿا ڪريو ته نه ڪيو پر گهٽ ۾ گهٽ منهنجي آڏو ته قبرن کي پٺي نه ڏيو.“

سنڌ ۾ به پيرپرستي ۽ قبرپرستي گهڻي آهي پر هتي ته دنگ هو. سنڌ ۾ ڪنهن به درگاهه تي ’سجدو‘ ڏيڻ جي روايت ناهي البت چانئٺ چمڻ يا چانئٺ تي هٿ رکڻ عام آهي. جيتوڻيڪ چانئٺ چمڻ مهل ماڻهو سڄو جهڪي وڃي ٿو پر ان هوندي به اهو سجدو ناهي.

پير پٺاڻ جي درگاهه کان نڪري واپس بازار ۾ آياسين ته اُتي ڪيئي مريد وڪوڙي ويا، ”سائين! هي سيد ناهي ... پٺاڻ آهي، حضرت امام جعفر جو اولاد ناهي ... سڀني کي خبر آهي ته جعفر قبيلي جو پٺاڻ آهي ... گادي نشين ڪوڙ ٿو هڻي.“

تاريخ ضلع ديره غازي خان جو ليکڪ منشي حڪم چند 1875ع ڌاري هن درگاهه بابت لکي ٿو ته، ”خواجه محمد سليمان قوم افغان گوت عشقون معروف جعفر جو قديم وطن خراسان آهي. اتان لڏي درگي واقعي ڪوهستان باغستان ۾ اچي رهيو جيڪو تونسه کان اولهه طرف جبل ۾ آهي. سندس پيدائش 1179 هجريءَ ۾ ٿي ۽ سندس نالو ’مانا‘ رکيو ويو. هن تونسه شيخو لنگاهه ۽ مٺڻ ڪوٽ ۾ علم پرايو. پوءِ خواجه نور محمد مهار والا جو مريد ٿيو. تڏهن پير سندس نالو ڦيرائي محمد سليمان رکيو. هو 1199 هجري ۾ دهلي ۽ اجمير زيارتن لاءِ ويو ۽ پوءِ پنهنجي وطن گرگوجي هليو ويو. وري تونسه اچي رهيو. نواب بهاول پور سندس مريد ٿيو 1267هه ۾ وفات ڪيائين. نواب بهاول خان سندس روضو پختو ڪرايو. سندس عرس تي پنج هزار مريد جمع ٿين ٿا. ميلي ۾ ميراثي راڳ ۽ غزل ڇيڙين ٿا، ساز وڄائين ٿا ۽ فقير وجد ۾ اچي نچن ٽپن ٿا ۽ آهه زاري ڪن ٿا. ان رقص کي ’حال‘ چون ٿا. ماڻهو هر قسم جي ڀيٽا ڏين ٿا.“

شهر جي ڊيگهه هڪ ميل کن آهي. شهر ۾ چَچه پٺاڻ ۽ ڀُٽا وڌيڪ آهن. درگاهه تي هر سال ميلو لڳي ٿو. گذريل ميلو مهينو ڏيڍ اڳ لڳو هو. وڏو ميلو 5 صفر تي لڳندو آهي. ٽي ڏينهن شهر ماڻهن سان ٽٻيل رهندو آهي. پنجاب ۽ سرحد مان ماڻهو اچن ٿا. ٻيا ته ننڍا ننڍا ڪيئي ميڙا لڳن ٿا، جيترا گذاري ويل گادي نشين اوترا ميلا. درگاهه تي بلوچستان جا مري ۽ بگٽي به اچن ٿا.

”ٻيا ڪير ڪير اچن؟“ اسان هڪ دڪاندار کان پڇيو.

”ملڪ ملڪ جا ماڻهو اچن ٿا ... مديني کان به اچن ٿا.“ دڪاندار شايد جذباتي ٿي ويو هو. شايد ڪڏهن ڪو ٿڙيو ٿاٻڙيو عرب هتي پهتو هجي. ”پير پٺاڻ سيد ناهي هو بلوچستان جي موسيٰ خيل ضلعي لورالائي مان هتي آيو هو.“

دڪاندار جو لهجو سنڌ جي ڪوهستاني علائقي جهڙو هو. اسان کانئس اباڻي ٻوليءَ بابت پڇيو. چيائين، ”کيتراني“.

”کيتراني؟“

”هائو!“ هن ڪوهستانين وانگر هائو کي ڊگهو ڪري چيو.

”ڪي ٻيا به چار جملا“ اسان اردو ۾ پڇيا.

”هيڏي اچ ... هوڏي وڃ ...“ هيءَ کيتراني زبان هئي يا ٺيٺ سنڌي! مون ۽ انور هڪٻئي ڏانهن ڏٺو. هن ’ڏ‘ ۽ ’ڃ‘ جا آواز بلڪل ٺيٺ سنڌي صوتيات موجب ادا ڪيا.

”توکي سنڌي اچي ٿي؟“ اسان سوال ڪيو.

”هائو! سمجهه ۾ اچي ٿي.“ هن کيتراني ۽ اردو ۾ چيو. کيترانيءَ جو علائقو به لورالائي آهي.

شهر کان واپس ايندي ايندي اسان روزاني استعمال جي شين جا اگهه پڇيا. وڏو گوشت 20 رپيا ڪلو، ننڍو گوشت ويهين رپين جو ڪلو، بصر ڏيڍ رپئي ڪلو، مقامي ماڻهن ’ڏيڍ‘ کي سنڌي وانگر ’ڏيڍ‘ ئي چيو. ماپ طور جي نظام ۾ هڪ لفظ استعمال ڪن، ’ڌڙِي‘ ڌڙي معنيٰ ’پنج‘ (ڪلو). بصر کي ’بصل‘ چون. ننڍڙا ڳاڙها مرچ ويهه رپيا ڪلو (مرچن جي اها جنس ايشيا ۾ �