توحيد ۽ مساوات

توحيد ۽ مساوات

جارج سيل صاحب قرآن شريف جي ترجمي جي ديباچي ۾ ٿو لکي ته اسلام جون سڀ تعليمون توحيد (يعني الله تعاليٰ جي هيڪڙائي) جو لازمي نتيجو آهن. يعني جيڪو قبول ڪندو ته الله تعاليٰ هڪ آهي تنهن کي اسلام جون سڀ تعليمون مڃڻيون پونديون. هن جو اهو چوڻ سچ آهي. لا اله الا الله ۾ سڄو اسلام سمايل آهي. اسان هتي لا اله الا الله جي فقط هڪ نتيجي جو ذڪر ٿا لکون.

خواجه ڪمال الدين صاحب پنهنجي اڙدو ڪتاب براهين نيره ۾ ٿو لکي ته ڪلمه توحيد يعني لا اله الا الله جي حقيقت خود شارع اسلام ﷺ نهايت چئن لفظن ۾ بيان ڪري ڇڏي آهي. پاڻ فرمايائين ته لا اله الا الله جي مراد آهي لا معبود لي - ولا مقصود لي - ولا مطلوب لي الا الله - يعني انسان هڪ خدا کي ئي پنهنجو مخدوم ۽ متبوع ۽ حاڪم ڪري مڃي، ۽ انهيءَ هڪ کي پاڻ کون وڏو ڪري سمجهي ۽ ان جي مقابلي ۾ ڪنهن جي به وڏائي ۽ شان شمار ۾ نه آڻي. توحيد جي هن مراد کي ذهن ۾ رکي خدا جي مخلوقات تي نگاهه ڪبي ته ڪل مخلوقات الاهي ٻن قسمن ۾ ڏسڻ ايندي. جيڪڏهن انسان کان وڏو فقط هڪ الله تعاليٰ ئي آهي ته باقي ڪل مخلوق يا ته انسان سان برابر يا انسان کان مرتبي ۾ گهٽ رهجي ويندا. اهڙي طرح جيڪڏهن خدا تعاليٰ ئي انسان جو هڪ مخدوم ۽ مالڪ آهي ته وري باقي جو ڪجهه آهي سو يا ته انسان سان برابر يا انسان جو خادم ۽ تابع ٿيندو. هاڻي ڪل مخلوقات کي جيڪڏهن اسين ٻن ڀاڱن، انسان ۽ غير انسان ۾ ورهائينداسين ته انسان ۾ برابري ۽ انسان ۽ غير انسان ۾ حاڪم ۽ نوڪر، مخدوم ۽ خادم جو فرق نظر ايندو. هي اهو توحيد جي مسئلي جو راز آهي جو قرآن شريف اسان کي سمجهايو. خدا نه اسان جي تعريف ۽ نه اسان جي خالص مخلص عبادت جو محتاج آهي، بلڪه هي سڀ انهيءَ لاءِ آهي ته خدا تعاليٰ کان سواءِ اسان جي نگاهه ۾ ڪوئي وڏو نه رهي. باقي سڀ مخلوق يا ته اسان سان برابريءَ جي درجي تي اچي وڃي يا ته اسان ان کي پنهنجو خادم يا غلام سمجهون. الغرض توحيد جو وڏو مقصد هڪ هي آهي ته انسان پاڻ ۾ اتحاد (ميلاپ) ۽ مساوات (هڪجهڙائي) جو لاڳاپو پيدا ڪن ۽ باقي مخلوقات ۾ مخدوم ۽ خادم جو لاڳاپو ٿي وڃي. هن حقيقت جي قائم ٿيڻ تي سڀني ترقين جو دروازو کلي ٿو پوي.

تنهنڪري جو سبق قرآني توحيد مان ڪو انسان حاصل ڪري ٿو سو مساوات جو سبق آهي. اهو ئي سبب آهي جو اسلام سان گڏ ئي مساوات دنيا ۾ اچي ويئي، ۽ يورپ جو ڪجهه جمهوريت (رعيتي راڄ) بابت سکيو سو مسلمانن کان. فقط مسلمانن ئي هي اصول دنيا ۾ سڀني کان اڳي قائم ڪيو ته انسان انسان سان برابر ۽ همسر آهي. هي اهو پاڪ ۽ بلند خيال آهي جنهن سان انسان جي همت بلند ۽ هن جو نصب العين (مقصد) اوچو ۽ اعليٰ ٿي ٿو پوي. هن سان ذات پات جو فرق، رنگ، ملڪ ۽ قوم جو ڀيد، جنهن هر جاءِ انسان کي سچي تهذيب (اخلاقن جي سڌاري) کان روڪيو آهي سو غالب ٿي ٿو وڃي. ”مان اهو ئي ڪري سگهان ٿو جو فلاڻي ۽ فلاڻي ڪيو، منهنجون قوتون ۽ لياقتون اهي ئي آهن جي فلاڻي فلاڻي جون آهن“. هي اهو حوصله وڌائيندڙ خيال آهي جو سڀ ڪنهن انسان ۾ ريس ۽ ڪنهن ٻئي سان برابر ٿيڻ جو شريف جذبو پيدا ڪري هن کي زندگيءَ جي سڀ ڪنهن امر ۾ پنهنجي همعصرن (وقت جي ماڻهن) جي سامهون مقابلي لاءِ آڻي ٿو. اها قوم ڪهڙي ترقي ڪندي، ۽ تهذيب جي اصولن کي ڪيئن سمجهندي جنهن انسانن کي مختلف (جدا جدا) قبيلن ۾ ورهائي قبائلي فرق کي زور شور سان قائم ڪيو. سڀني انسانن جون قوتون الله جي طرف کان هڪجهڙيون آهن، ۽ اهي هڪ ئي طرح دنيا ۾ آيا ۽ هڪ جهڙو ساز و سامان وٺي ڪائنات ۾ داخل ٿيا. يورپ جي ترقيءَ جو راز به اهو ئي جمهوريت ۽ انساني مساوات جو پاڪ خيال آهي. اتي ڪنهن به شخص جي عزت يا شرافت هن جي پنهنجي ذاتي ڪمالات تي گهڻي حد تائين منحصر آهي.

قرآن شريف ”ان اکرمکم عندالله اتقاکم“ جو مسئلو تيرهن سو ورهيه اڳي سيکاري قومي فرقن کي خاڪ ۾ ملائي ڇڏيو. الله تعاليٰ فرمايو آهي ته توهان ۾ شريف، توهان ۾ مڪرم، توهان ۾ عزت جو لائق اهو ناهي جو وڏي خاندان جو هجي، بلڪه اوهان ۾ اشرف ۽ اڪرم اهو ئي آهي جو تقويٰ رکي. يعني انهن راهن کان بچندو ۽ پري ڀڄندو رهي جي انسان کي بهبودي (چڱائي ۽ سڌارو) ۽ تهذيب کان روڪين ٿيون. ها! ”مسلمانن کي ڇا ٿي ويو جو هو هندستان ۾ اچي ان امر ۾ بدلجي تهذيب جي سڀني اعليٰ جذبن کي ڇڏي ذات پات جي جهڳڙن ۾ پئجي ويا ۽ تباهه ٿي ويا. ياد رکو ته توحيد فقط هن تائين ختم نٿي ٿئي ته اسان ڪنهن کي به خدا جو شريڪ نه بنايون. هي ته ادنيٰ درجي جي توحيد آهي. اهو انسان عملن مشرڪ آهي جو ڪنهن ٻئي کي وڏو ٿو سمجهي. پاڻ کي ان جهڙو ٿيڻ جو لائق نٿو سمجهي: اهڙي طرح اهي ڀلي ذات جا دعويٰ ڪندڙ سيد، مغل، شيخ يا پٺاڻ به مشرڪ آهن جي ڪنهن ڪوري يا موچي مسلمان ڀاءُ کي گهٽ سمجهي پاڻ سان برابريءَ جو وَجهه (موقعو) نٿا ڏين، ۽ ائين ڪرڻ سان پنهنجي واسطي وڏائي جو اهو مقام ٿا ٺاهين جو خدا تعاليٰ پنهنجي واسطي خاص ڪيو آهي“ (خواجه ڪمال الدين صاحب جو مضمون هت پورو ڪيو ويو).

مساوات جو مسئلو هيٺين حديثن ۾ به تمام چٽيءَ طرح سيکاريل آهي. شرف الانسان با العلم والحسب لابالمال والسنب- يعني انسان جو شرف علم ۽ نيڪيءَ سان آهي نه دولت ۽ خاندان سان. جڏهن حضرت ﷺ جن مڪو فتح ڪيو ۽ مغرور قريش سردار پيش پيا تڏهن پاڻ کين فرمايائون ته "قريش جي جماعت اڄ الله تعاليٰ اوهان جي جاهلانه هٺ ۽ ابن ڏاڏن تي فخر ڪرڻ جي مغروريءَ کي ٽوڙي ڇڏيو. سچ ته هي آهي ته سڀ ماڻهو آدم جو اولاد آهن ۽ آدم مٽيءَ مان ٺاهيو ويو هو. خدا تعاليٰ ٿو فرمائي ته اي انسانو مون اوهان کي هڪ مرد ۽ هڪ عورت مان پيدا ڪيو، ذاتيون ۽ قبيلا سڀ سڃاڻپ واسطي بنايا ويا آهن. خدا وٽ انهي جي عزت زياده آهي جنهن ۾ تقويٰ زيادهه آهي“.

ناظرين هن سڄي مضمون کي غور سان پڙهن ۽ وري وري پڙهن، تنهن کان پوءِ سنڌ جي حالت تي ٿوري نظر ڪن جتي سيد، پير ۽ زميندار وڏائي جي نشي ۾ مست ٿي ويا آهن. پاڻ کي پاڻهي شريف ٿا سمجهن. نه انهي ڪري ته ٻين کان وڌيڪ نيڪ اخلاق آهن، پر انهي ڪري ته هو دولتمند، بنيادي ۽ عالي خاندان آهن. پر اگرچه ڪو شخص تقويٰ ۽ نيڪ اخلاقن ۾ ٻين کان برتر هجي تڏهن به پاڻهي پنهنجي لاءِ عزت جو مقام ٺاهڻ اسلام جي تعليم جي ابتڙ آهي. خود حضرت ﷺ جن به ائين ڪين ڪندا هئا جئين اسان جا زميندار ۽ پير ٿا ڪن. حضرت جن سڀني سان برابر وهندا هئا، ماني ٻين سان ته ڇڏيو پر نوڪرن سان به گڏجي کائيندا هئا. پاڻ فرمائيندا هئا ته مان اوهان جهڙو انسان آهيان. اسان جي پيرن يا زميندارن وٽ ڪو کٽ تي چڙهي وهي ته خبرناهي ته ان سان ڪهڙي تعدي ڪن.