تؤنگ سائٽ

تؤنگ سائٽ:

’بونشين وارو قبرستان‘ ساڳئي وقت ۾ ميچوئر سنڌو تهذيب جي سائٽ به آهي. ان ۾ سِپ جون چوڙيون، سوراخ دار ٺڪر، ڪارين ليڪن ۽ چٽن سان ڳاڙهو پٿر flint ۽ blade cores به موجود آهن. سائٽ تمام وڏي آهي ”هيءَ پکيڙ جي لحاظ کان موهن جي دڙي کانپوءِ وڏي ۾ وڏي سائٽ آهي. گهٽ ۾ گهٽ 75. ڪلوميٽر چئي وڃي ٿي. هاڻي ڳوٺ جو ڳچ حصو هن سائٽ تي پکڙجي ويو آهي. اسپتال، يونين ڪائونسل جون آفيسون به سائٽ تي آهن ۽ ڪي حصا پوکي هيٺ اچي ويا آهن. هاڻي ٿوري ٿي ڏسجي. هونئن تمام وڏي آهي.“ بخاري صاحب آثارن جي وچ ۾ هڪ هنڌ بيهي پري پري تائين اشارو ڪري ان جون حدون ٻڌايون.

هن کي ’تؤنگ بُٺي‘ کڻي چئون پر ڳالهه بٺيءَ کان چڙهيل آهي، ان ڪري ان کي ’تؤنگ بٺيون‘ چئجي ته بهتر! اتي بظاهر ڪابه قديم اڏاوت ڪونه هئي. البت ڪا هڪ اڌ جاءِ اهڙي هئي جو امڪان هو ته کوٽائيءَ سان اتان ڪي اڏاوتي آثار نڪري پون. هتي هيڏي ساري آباديءَ جو واحد سبب هتان جي وڏي ۽ مستقل واهي آهي، جنهن تي اڄ به آبادي ٿئي ٿي.



مِيري تؤنگ دڙو:

تؤنگ کان اتر اولهه ۾ ۽ رتن ناٿ چشمي کان اوڀر طرف مخروطي ٽڪري نما دڙو ’ميري‘ سڏجي ٿو. هي به تؤنگ سائٽ وانگر (ان جي سلسلي ۾ ئي) سنڌو تهذيب جو ماڳ آهي، جيڪو ٺڪراٺي سان ڀريل آهي. دڙي جي حالت تمام خراب آهي. مقامي ماڻهن ان ۾ هنڌ هنڌ کڏون کوٽي خزانو تلاش ڪرڻ جي ڪوشش ۾ ان کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي. ڪن مقامي ماڻهن جو چوڻ هو ته خزاني جي تلاش ۾ ٿيل ان کوٽائيءَ ۾ علائقي جي بااثر ماڻهن جي پوري پوري اجازت حاصل هئي، ” ڀلا! انهن جي اجازت کانسواءِ هتي ڪنهن کي جرئت ٿيندي؟“ ڪنهن چيو. دڙو پري کان بلڪل ايئن ٿو ڏسجي جيئن نئنگ ماٿريءَ ۾ ’لکمير جي ماڙيءَ‘ واري بٺي آهي.

تؤنگ قبرستان، سائٽ وغيره ٿڪائي وڌو هو ، هاڻي ويهڻ جي گهڙي هئي. بُٺيءَ جي آڏو هڪ هوٽل ڏسي چانهه پيئڻ ويهي رهياسين پر سامهون رتن ناٿ جو چشمو پنهنجي ڏند ڪٿا سميت سڏي رهيو هو.



رتن ناٿ ڪندري:

تؤنگ ڳوٺ کان اٽڪل هڪ ڪلوميٽر اولهه ۾ تؤنگ واهيءَ جو سرچشموآ هي. هي چشمو تاريخ کان آڳاٽي وقت کان جاري آهي ۽ هر دور ۾ هر ثقافت ۽ تهذيب کي پنهنجو ذائقو چکايو اٿس. هي شفاف گندرفي پاڻي آهي جيڪو ان بُنجي مان ٻڙڪا ڏيئي نڪري ٿو ۽ ٿورو وهڻ کانپوءِ پيئڻ لائق ٿيو پوي. چشمي جي ڀر ۾ رتن ناٿ جي مڙهي آهي. هاڻي ان جي مٿان شاهي مقبرو ٺهي رهيو آهي. رتن ناٿ کي اولياءَ جو درجو حاصل آهي. کيس اهو رتبو ڪيئن مليو؟

چون ٿا ته هڪ ڀيري حضرت علي (ڪرم الله وجه) گهوڙي تي سوار هتان لنگهيو. هتي رتن ناٿ ويٺو هو. نماز جو وقت ٿيو ته حضرت عليءَ رتن کان پڇيو وضوءَ جو پاڻي ڪٿي ملندو؟ رتن ڀڄ ڊڪ ڪئي پر پاڻيءَ جو بندوبست ڪري نه سگهيو ۽ نه ئي ٻڌائي سگهيو ته پاڻي ڪٿان ملندو؟ نماز جو وقت نڪتو ٿي ويو انڪري حضرت علي هڪ لوهي بڙڇي زمين ۾ هنئي ته پاڻي ڦٽي پيو، ان مان وضو ڪري نماز پڙهي. رتن حضرت عليءَ جي خوب خدمت ڪئي. ان کانپوءِ علي سائينءَ رتن کي چيو، ”اڄ کان پوءِ تون رڳو رتن نه، ’رتن ناٿ‘ آهين!“ ايئن هڪ هندوءَ کي ولايت ملي ۽ اهو چشمو رتن ناٿ جي ڪندري سڏيو ويو.

‏

تؤنگ اسٽوپا يا رتن ناٿ دڙو:

رتن ناٿ ڪندريءَ جي ڀر ۾ هڪ سائٽ بابت ڪڏهن به ڪا راءِ قائم نه ڪئي وئي هئي. هي اوچائيءَ ۾ هڪ وڏو دڙو آهي. ان دڙي کي پٿري بلاڪن سان ڏنل قديم چوديواريءَ جي هڪ ڀت اڃا تائين قائم آهي. دڙو ان ڪُندري ۽ ديوار جي وچ ۾ آهي. بدقسمتيءَ سان ان دڙي جي ڪڏهن به سرڪاري سطح تي کوٽائي نه ٿي هئي. هاڻي جڏهن رتن ناٿ جو مقبرو ٺهي رهيو آهي ته ان مڙهيءَ جي شيواڌاريءَ دڙي جا پاسا وٺي ان جي اصل صورت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان مان نڪتل ٺڪراٺو ڪڍي ٻاهر ڦٽو ڪيو. اهو اتفاق ئي آهي يا سچ پچ ايئن هو جو پاسا وٺڻ کانپوءِ اهو دڙو اسٽوپا پيو ڏسجي! اسان جڏهن ٺڪراٺي جو جائزو ورتو ته ڪابه ٺڪري راز کولڻ لاءِ تيار ڪونه هئي پر ان دڙي جي ڀِڪ مان نڪتل هڪ لوٽو يا ڪونئرو ٻُڌڪي زماني جو هو، هي ٺڪراٺو بهرحال، تاريخ کان آڳاٽو نه آهي.

هن دڙي کي ٻڌڪي سائٽ قبولڻ ۾ هٻڪ جو سبب اهو هو ته هن علائقي ۾ اڃا تائين ٻي ڪابه ٻڌڪي سائيٽ ثابت ٿي نه سگهي هئي. (پر اسانکي جلد ئي تؤنگ جي ڀرسان ئي ’اَڪ پٽي‘ ماڳ وٽان هڪ هيڏي ساري ٻڌڪي آباديءَ جا کنڊر ملي ويا).

رتن ناٿ دڙو ’اسٽوپا‘ آهي يا نه آهي؟ ان بابت پوريءَ پڪ سان ته ڪجهه نٿو چئي سگهجي پر هن وقت ان جي بيهڪ هوبهو ڪنهن اسٽوپا جهڙي آهي جنهن جي ويجهو ئي هڪ وڏي ٻڌڪي سائٽ به موجود آهي.



هاڻي سج لهڻ وارو هو ۽ ايوب روزو ڇوڙڻ ۽ نماز پڙهڻ لاءِ پريشان هو. هُو مڙهيءَ ۾ روزو کولڻ ۽ نماز پڙهڻ لاءِ تيار نه هو، ان ڪري ڳوٺ جي مسجد ڏانهن رخ ڪيائين. مڙهيءَ جي شيواڌاريءَ اسان کي اتي رات ترسڻ جي دعوت ڏني. بخاري صاحب، آئون ۽ صديق اها دعوت قبول به ڪري ويٺاسون پر ايوب کي سحريءَ جي ڳڻتي به هئي، ان لاءِ هو وڌيڪ پريشان هو.

سيف الملوڪ صلاح ڏني، ”روزو ڇوڙي رات جي ماني کائي گهٽيءَ (لڪ) لاءِ نڪري پئجي، رات اتي ڪنهن ڳوٺ ۾ ترسي پونداسين. صبح جو اتان هڪ طرفي واپسي ڪري موٽي اينداسون، وقت بچي پوندو ۽ ڪوشش ڪبي ته بيلي ٺپ لاءِ نڪري سگهجي.

بخاري صاحب هائوڪار ڪئي. هتي هڪ خاصخيلي نوجوان اچي نڪتو جنهن بخاري صاحب کي مهانڊن مان ۽ مون کي نالي مان سڃاتو. نوجوان اٺ جماعت پاس ۽ درزڪو ڪم ڪندڙ هو پر ڪتابن سان چاهه هئس. ”نوجوان! لکڻ پڙهڻ جو ڪم به ڪندو ڪر!“ بخاري صاحب کيس صلاح ڏني. هن روزو کولڻ جي دعوت ڏني جيڪا اسان جهٽ ۾ قبول ڪئي، ڪجهه هِتان هُتان، ۽ باقي مسجد مان! افطاريءَ جي ماني اسان مسافرن کاڌي، افطاري ڪرائيندڙ کي اجر الله ڏيندو. اها رات جي ماني هئي. اسان روانگي ڪئي. سومهڻيءَ کان اڳ تؤنگ مان نڪري اتر اتر اولهه طرف سفر شروع ڪيوسون. هاڻي اسان رات جي اونداهيءَ ۾ کيرٿر جي اولهه پاسي جيپ ۾ جهاڪا کائي رهيا هئاسون.

رات جو اٺين لڳي ڌاري سردار نبيل گبول جي ڳوٺ وٽان لنگهياسون ته سندس ماڻهن بندوقون سڌيون ڪري رستو روڪي ڇڏيو، ”ڪير آهيو؟ ڪهڙي خيال سان ۽ ڪيڏانهن ٿا وڃو؟“ سيف الملوڪ خاصخيلي ڪوٽار دري مان منڍي ڪڍي کين سڃاڻپ ڪرائي ۽ ڳوٺ جو نالو کنيو، ”فلاڻي جي اوطاق تي وينداسون!“

اتان لنگهه مليو ۽ اڳتي هلياسون ته رات جي اونداهيءَ ۾ ڄڻ ڪا اڏامندڙ گاڏي آسمان کان زمين تي لهندي آئي. هن جو رخ سڌو اسان ڏانهن هو. اها اوڀر پاسي کيرٿر جبل جي ڪنهن اوچائي تان تيزيءَ سان هيٺ لهندڙ موٽر سائيڪل هئي جنهن تي ’گيم واچر‘ (شڪار جو راکو) سوار هو. هُو انگريزي فلم جي گيم واچر وانگر منظر ۾ داخل ٿيو هو، ”ڪير آهيو؟ ڪيڏانهن ٿا �