برسات – نين روايتن جا بنياد وجهندڙ ادارو

خميس 30 مارچ 1995ع



برسات – نين روايتن جا بنياد وجهندڙ ادارو

مشڪل سان ٻہ سال ٿيا هوندا جو سنڌي صحافت ۾ انويسٽيگيٽو جرنلزم ۽ ڊيولپمينٽل جرنلزم يا تہ اوپرا لفظ هئا يا وري اهي غير ضروري سمجهيا ٿي ويا. سنڌي اخبارون ۽ رسالا محض سياسي تجزين ۽ مقالن تي ئي گذارو ڪندا رهيا هئا.

ٽي سال اڳ جڏهن نيپال جي گاديءَ واري شهر کٽمنڊو ۾ ٽين دنيا جي ملڪن مان ڪي صحافي چونڊي انھن کي ڊيولپمينٽل جرنلزم جي اهميت جو احساس ڏياريو ويو ۽ کين اهڙي صحافت جي تربيت بہ ڏني وئي، تڏهن محسوس ٿيو تہ سنڌي صحافت اڃا تائين هڪ خول ۾ بند هئي.

ان وقت، کٽمنڊو مان واپسي کانپوءِ، مون ڪوشش ڪئي تہ سنڌي اخبارن جي ايڊيٽرن سان گڏجاڻيون ڪري سنڌ جي شهرن ۽ ٻہراڙين ۾ ڪم ڪندڙ سنڌي صحافين کي ساڳي طور تي تربيت ڏجي. پر اهو ڏسي ڏاڍي حيرت ٿي تہ ڪراچيءَ مان نڪرندڙ تڏهوڪيون اخبارون ڊيولپمينٽل جرنلزم کي وقت کان اڳ جي ڳالھہ سمجهي رهيون هيون. ڪنھن بہ سنڌي اخبار پنھنجي ٻہراڙيءَ وارن نمائندن کي تربيت ڏيارڻ ۾ دلچسپي نہ ڏيکاري، هيءَ ڏاڍي مايوس ڪندڙ صورتحال هئي.

ان سلسلي ۾ آئون روزاني ڪاوش حيدرآباد کي ڪريڊٽ ڏيندس جنھن شروع وارن ڏينھن ۾ ئي تحقيقي صحافت ۽ نيوز ڪليڪشن جو نيٽ ورڪ نئين سر ترتيب ڏنو. اهو ڪم تڏهن ئي ممڪن ٿي سگهيو جڏهن هڪ اداري پنھنجن فيلڊ ورڪرن جي رهنمائي ڪئي، پر سنڌيءَ ۾ ڊيولپمينٽل جرنلزم جي واڌاري لاءِ ضروري هو تہ فري لانس توڻي عملي صحافين جي سرپرستي ڪئي وڃي ۽ اخبارون اهو محسوس ڪن تہ صحافت ۽ سماج ۾ فقط سياسي ۽ ڪرائم اسٽوريون ئي سڀ ڪجھہ نہ آهن پر شهرن ۽ ٻہراڙين جا معاشي ۽ ترقياتي مامرا باريڪ بينيءَ سان جاچي، انھن کي نمايان طور شايع ڪرڻ بيحد ضروري ڪم آهي ڇاڪاڻ تہ اهي نظر انداز ٿيل شعبا ئي عام ماڻهن جي ڀلائي جا حقيقي سرچشما آهن. انھن کي نظر انداز ڪرڻ سبب ئي سياسي توڻي ڪامورڪا طبقا جاوا ڪري رهيا آهن. سنڀال لاءِ نظرداري ضروري آهي. سماج تي ڪرڙي نظر فقط تحقيقي ۽ ترقياتي صحافت ئي رکي سگهي ٿي.

مان ڪا وڏي دعوا ڪو نہ ڪندس، پر مان سمجهان ٿو تہ سنڌي صحافت ۾ اهو اعزاز ماهوار روح رهاڻ کي حاصل آهي، جنھن روزاني برسات جي جنم کان اٺ مهينا اڳ تحقيقي صحافت جي پنھنجي محدود وسيلن سان شروعات ڪئي ۽ ڪجھہ نوجوان صحافين کي ماحوليات ۽ ترقياتي رٿائن تي تحقيقي فيچرن لاءِ ڪميشن ڪيو ۽ ڏورانھن صحرائن ڏانھن اماڻي کانئن ڏٺل حالتن تي فيچر مرتب ڪرايا.

هيءُ هڪ وڏو ۽ اهم جهان آهي. آئوٽ ڊور ۽ تفصيلي تحقيق تي ڏوڪڙ خرچ ٿين ٿا، اهو خرچ ڀرڻ سنڌي اخبارن جي وس ۾ نہ آهي، اهو ئي سبب آهي جو ڪراچيءَ جي سنڌي اخبارن جا ايڊيٽر ۽ مالڪ دل ٻڌي نہ سگهيا. اخبارن جي سڌاري ۽ سنڌي صحافت کي ايڪهين صديءَ ڏانھن وٺي وڃڻ جي سڌ ۽ ڳالھہ تہ هرڪو ڪري ٿو پر ڪو بہ ادارو ڪا نئين روايت وجهڻ لاءِ تيار ڪو نہ پيو ٿئي. اها باقاعدي روايت نيٺ روزاني برسات وڌي ۽ سچ پچ تہ سنڌي صحافت ۾ تحقيقي فيچرز جي کوٽ پوري ٿيڻ لڳي.

”برسات“ جي انتظاميا سنڌي صحافت لاءِ ذهن ۾ نوان ٽارگيٽ کڻي آئي. ان لاءِ هيڪاندي بجٽ رکي وئي ۽ پيشيور توڻي فري لانس صحافين کي مختلف موضوع ڏيئي کانئن ڊيولپمينٽل رپورٽون ۽ فيچر ورتا ويا ۽ کين ٺيڪ ٺاڪ معاوضو بہ ڏنو ويو. برسات جو هي قدم سنڌي صحافين ۽ ليکڪن لاءِ اهم موڙ ثابت ٿيو ڇاڪاڻ تہ ان کان اڳ ڪالم نگارن ۽ خاص ڪري فيچر رائٽرن کي معاوضو ڏيڻ جو رواج ڪو نہ هو.

اهو برسات جي نڪرڻ ۽ ليکڪن کي معاوضو ملڻ کانپوءِ ٿيو تہ ٻيون اخبارون بہ ڪنھن نہ ڪنھن حد تائين معاوضو ڏيڻ تي مجبور ٿيون. معاوضو نہ ڏيڻ جي روايت اڄ بہ ڪراچي توڻي حيدرآباد جي ڪن نامياري سنڌي اخبارن ۾ موجود آهي. اخبارن جا مالڪ ليکڪن جا ليک ڇاپڻ کي مٿن ’مهرباني‘ سمجهن ٿا. روزاني عوامي آواز جي مئنيجمينٽ لاءِ اهو اعزاز هو تہ ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻيءَ جھڙو ڏاهو سندن اخبار لاءِ لکندو رهيو. عوامي آواز ڪامريڊ سوڀي کي ايترو معاوضو ڏنو جو ان کي معاوضو چئي نہ پيو سگهجي. ان هوندي بہ اها هڪ سٺي روايت جي ابتدا هئي. اسان وٽ صحافت ۾ اخباري مالڪن جو عجيب رويو هو، جيڪو هاڻي گهڻي ڀاڱي متروڪ آهي. اڃا گهڻو عرصو نہ گذريو آهي جو ٻيو تہ ٺھيو سنڌي رسالن جي ايڊيٽرن کي بہ اعزازي بنيادن تي رکيو ويندو هو. کانئن پورو ڪم ورتو ويندو هو ۽ کين ڪا بہ اجرت نہ ڏني ويندي هئي. اهو رواج بہ ڪو ٻن اڍائي سالن کان ٽٽڻ شروع ٿيو آهي.

اخباري مالڪ مهڙ کان ئي اخباري صنعت ۾ ڪم ڪندڙ قلمي پورهيتن کان ’قومي جذبي‘ هيٺ لکائڻ جا عادي رهيا آهن. هو قومي جذبي ۽ قومي مقصد جو اطلاق لکندڙن تي تہ ڪندا رهيا آهن پر پاڻ ان ڏس ۾ عملي طرح اهڙو مظاهرو ڪرڻ کان قاصر رهيا. لکندڙن ۾ قومي جذبا ڪالھہ بہ هئا ۽ اڄ بہ آهن. هو لکي رهيا آهن ۽ اڄ بہ اخبارن ۾ انھن لکندڙن جي وڏي شرح آهي، جيڪي بنا معاوضي لکن ٿا. صحافت هڪ ڪل وقتي ڪم آهي. اها فقط ان صورت ۾ پوري قوت سان اڳتي وڌي سگهي ٿي جڏهن پورهئي جو ڪل وقتي ۽ مناسب اجورو ملي. قومي جذبو پنھنجي جاءِ تي پر ڪو ليکڪ ”قومي جذبي“ هيٺ گهڻا ڏينھن لنگهڻ ڪري سگهندو؟ اهو سچ آهي تہ ڪنھن وقت ۾ قومي جذبي هيٺ اخبارن ۽ رسالن ۾ لکڻ قومي تحريڪ جو حصو هو پر اها بہ حقيقت آهي تہ بعد ۾ اخبارن جا مالڪ، جيڪي پاڻ ”پريڪٽيڪل ذهنيت“ جا مالڪ هئا، قومي ڪم جي نالي ۾، لکندڙن جي پورهئي جو استحصال ڪندا رهيا. لکندڙن ۽ قلمي پورهيتن کي معاوضو ملڻ هڪ وڏي تبديلي آهي، اهو ڪريڊٽ ”برسات“ کي حاصل آهي تہ ان لکندڙن کي مناسب اجورو آڇيو ۽ اهڙي طرح لکندڙن جو اجوري وارو حق، جيڪو ڪالھہ تائين ليکڪن جي حضور شرمي ۽ اخباري مالڪن جي نڪ پڪائي سبب ماريل هو، تسليم ٿي ويو.

ٻين اخبارن پنھنجن مالڪن کي ڇا ڏنو؟ يا برسات اخبار پنھنجي مالڪ کي ڇا ڏنو؟ اهو هڪ جدا سوال آهي. سوال اهو آهي تہ انھن اخبارن کي خود ۽ صحافت کي ڇا ڏنو؟ ڪا بہ اخبار پڙهندڙن کي ٻہ شيون پھچائيندي آهي، نيوز ۽ ويوز يعني خبرون ۽ رايا. هر اخبار جي پنھنجي پاليسي هوندي آهي. ڪي اخبارون سڌيءَ طرح ڌر هونديون آهن، ڪي غير جانبداريءَ جو (ناڪام) مظاهرو ڪنديون آهن. هر سنڌي اخبار جي دعوا آهي تہ اها سنڌي قوم جي رهنمائي ڪري ٿي. حقيقت اها آهي تہ سڀني سنڌي اخبارن سنڌي قوم جي محض سياسي مامرن تي رهنمائي ڪئي آهي، جيڪو پنھنجي جاءِ تي هڪ اهم محاذ آهي. سڀني اخبارن، خبرن ۽ راين جي معرفت پنھنجو ڪردار نڀائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.

چوندا آهن تہ اخبار ۾ خبر پرائي هوندي آهي ۽ رايا اداري جا. ڪنھن بہ اخبار ۾ عام طور تي صرف اهي ئي خيال ڇپجي سگهندا آهن جيڪي اخبار جي محدود پاليسيءَ ۾ فٽ اچن پر برسات پنھنجن ويوز وارن صفحن کي ٻن حصن ۾ ورهايو آهي. هڪ حصي ۾ انھن ليکڪن کي پڙهندڙن آڏو پيش ڪيو وڃي ٿو، جن کي نہ فقط پڙهندڙ پڙهڻ چاهي ٿو پر اهي پنھنجي آزاد قلم جي نو