بخاري شاهه، ربابي ڍورو

بخاري شاهه، ربابي ڍورو

اسان کيرٿر جي پيرن ۾ ’ربابي ڍوري‘ مان ٿيندا چانڊام ۽ ڦڙينگ ويا هئاسون. هن ڍوري ۾ ’بخاري شاهه قبرستان‘ هو.

”اسان هن کي ان ڪري ربابي ڍورو چوندا آهيون جو وڏا چون ٿا ته اڳي هتي رات جو قدرتي رباب وڄندو هو!“ نوجوان رند ٻڌايو.

ربابي ڍوري ۾ موجود (گهاڙي_رومي طرز جو) قبرستان ڪو گهڻو وڏو ڪونه آهي. 14-15 کن قديم گهاڙيون اٿس ۽ تقريباً 13-14 صدي عيسويءَ جي رانئڪ (پٿر جي چؤديواريءَ ۾ قبرستان) پئي لڳي. ڪجهه قبرون چوديواريءَ کان ٻاهر به هيون، ڪچيون قبرون ٿوريون هيون. رانئڪ جي در تي اُڪر ۾ (اڀريل نه) لکيل هو، ’يا محمد‘ ’يا علي ‘ ’يادگار تونک سعيد‘. هڪ قبر تي لکيل هو ’جسودن تونک‘. اهوئي نالو در جي ڀڳل محراب تي به لکيل هو. سعيد محمد ۽ جسودن جون قبرون رانئڪ ۾ مرڪزي جاءِ تي گڏوگڏ آهن. هڪ قبر تي لکيل هو ’يادگار شاهي تونک (يادگار شاهي نوتک؟)، هڪ قبر تي لکيل هو ’بدو حسو تونک‘ اڪثر قبرن تي نالا هئا پر آئون ڪوشش جي باوجود پڙهي نه سگهيس. هي سنڌي نالا هئا.

هن کان اڳ، مون فقط تؤنگ واري قبرستان جي حوالي سان لفظ ’تؤنگ‘ يا ’تونڪ‘ ٻڌو هو ۽ سمجهندو هئس ته اهو لفظ تؤنگر ۽ تؤنگ جي معنيٰ ۾ ’خوشحال‘، ’وسيع‘ وغيره آهي پر هتي اهو لفظ ’قبر‘ يا ’مزار‘ جو متبادل محسوس ٿي رهيو هو. هي قبرون اُڪر جي لحاظ کان شاهوڪار ڪونه هيون. تمام سادي اُڪر ٿيل هئي. قبرن جا بنيادي پٿر پاسيرا ڏيڍ فٽ سِل وارا هئا جن مان ڪنهن ڪنهن تي ڪا معمولي اڪر هئي. ان ريت اهو ڄڻ ته ڪو تابوت بڻجي ٿي ويو. سيراندي يا پيرانديءَ جا ڪي ٿڙي ويل پٿر تجويز پيا ڪن ته اهو کوکلو چيمبر هو. انهن جي مٿان ويڪر ۾ ستل سِلون رکي ڍڪ مڪمل ڪيو ويو هو. ان کان مٿي فقط هڪ مرحلو رکيل هو جنهن جي اڪر پڻ سادي هئي.

بخاري قبرستان جي در تي لکيل نالو ’سعيد‘ تجويز پيو ڪري ته ڪنهن شخص سَعيد کي ’سَيد‘ پڙهيو ۽ باقي ماڻهن ان سيد کي ’بُخارا‘ سان نسبت ڏيئي ’بخاري سيد‘ ڪري ڇڏيو هوندو.

هن ماڳ کي جيڪر ’تؤنگ سعيد‘ نالو ڏجي، پر ان نالي سان هاڻي ڪوبه ماڻهو اوستائين رهنمائي نه ڪندو، هر مقامي ماڻهو ’بخاري قبرستان‘ کان واقف آهي.

لفظ ’تؤنگ‘ جي معنيٰ تي هڪ ڀيرو ٻيهر غور ڪرڻو پوندو. مون سنڌي ڊڪشنري کولي، ان ۾ لکيل هو:

1- تؤنگ: زمين جو وڏو ٻنو. وڏي ٻني، گهڻي پوک واري لاڳيتي زمين، گهڻي زمين، باراني تي ٿيندڙ آباد اراضي، گهڻي حد، گهڻو فاصلو، تلاءُ، ڀرت جو هڪ قسم (وغيره).

2- تؤنگر: صفت – (فارسي) ”توان: طاقت+گر: وارو. دولتمند، شاهوڪار، دنيا مال، طاقت وارو، بي پرواهه.

ان کان پوءِ مون فارسي ڊڪشنري کولي جنهن ۾’تؤنگ‘ لفظ ڪونه هو البت لکيل هو:

3- تنڪ: Panel of a door, flake, slab, metal sheet

4- تنڪ ڪردن: to make into sheets, to slab

5- تنگ: narrow, tight, close, barren, mountain-pass

جيئن ته هي قبرون پٿر جي وڏين سِلن سان ٺهيل آهن انڪري معنيٰ نمبر 3 ۽ 4 ڪجهه وڌيڪ غور طلب لڳن ٿيون.