اُمي هجڻ وارو مفروضو

اُمي هجڻ وارو مفروضو

سو، شاهه سائينءَ جو جنم سئي قندر ۾ ٿيو. سندس ابتدائي زندگي ڏيرن فقيرن جي ماحول ۾ گذري، ابتدائي تربيت شاهه حبيب وٽان ۽ آخوند نور محمد وٽان مليس. اهو چوڻ ته شاهه صاحب ’الف‘ کان پوءِ ’ب‘ پڙهڻ کان انڪار ڪيو ۽ اڳتي بنهه نه پڙهيو، هڪ مفروضو آهي.عالمن سان سندس رهاڻيون سندس عالم هجڻ جي وڏي ثابتي آهي. ڊاڪٽر ٽرمپ 1866ع ۾ ڇپايل ’شاهه جو رسالو‘ ۾ لکي ٿو ته ”شاهه صاحب جي اڻپڙهيل هجڻ واري دعويٰ کي رد ڪرڻ لاءِ سندس ديوان (رسالو) ئي ڪافي آهي جنهن ۾ هن عربي ۽ فارسي زبانن جا اونها محاورا استعمال ڪياآهن.“ هڪ روايت آهي ته ميان نور محمد ڪلهوڙي ڀٽائي صاحب کي قرآن پاڪ جو سوناڪاري ٿيل نسخو سوکڙي ڪري ڏنو هو.

جڏهن مرزا مغل بيگ مارجي ويو تڏهن ڪنهن شخص چيو ’خبيث بود‘ (تاريخي مادو:1124 ) جيڪا ڳالهه شاهه سائينءَ کي نه وڻي ۽ اتي جو اتي چيائين ”ايئن نه چئو، پر چئو ’يڪ مغل به بود‘ (1124)، هيءَ تاريخي مادو پيش ڪرڻ جي فن ۾ سندس مهارت هئي. پر پوءِ به عالم سڳورن جو ايئن چوڻ ته ”سبحان الله ! اُمي هوندي به سڄي دنيا جو علم سندس دل تي ثبت ٿيل هو“ اجايو ضد آهي.

مير علي شير قانع به شاهه صاحب لاءِ اُمي جو لفظ استعمال ڪيو، غالباً هو به تحقيق بدران روايتن تي هليو ۽ شاهه صاحب جو اهو چوڻ نظر انداز ڪيو ته

ڪنز قدوري ڇڏ، سِٽون پڙهه ساڃاهه جون،

واءُ تنين جي سڏ، جنين سانگ نه ساهه جو

شاهه صاحب جو هڪڙو بيت آهي

لوڪان نحو صرف، مون مطالع سپرين

پڙهـيو سو پڙهان، سو ئي سو حرف

(يمن ڪلياڻ)

پڙهيم جي پاڻ لئه، سي ئي سيل ٿيام

واڳون ٿي وريام، اکر اهي ئي اڳيان

(يمن ڪلياڻ)

ڪاتب لکن جيئن، لايو لام ُُ الف سين

اسان سڄڻ تيئن، رهيو آهي روح ۾.

(يمن ڪلياڻ)



ڇا ڪو اڻپڙهيو شخص اهو ٻڌائي سگهي ٿو ته جڏهن ڪاتب ’ل‘ سان ’الف‘ کي ملائي ٿو ته ان ۾ ڪهڙي نزاڪت رکيل هوندي آهي؟

شاهه سائين جن بزرگن، عالمن يا فقيرن سان مليو آهي انهن جي جدا لسٽ آهي، جيڪي شاهه صاحب جي علم ۽ مشاهدن ۾ اضافو ڪندا آيا. سندس هڪ فارسي خط منظر عام تي آهي (شاهه جو رسالو، شاهه جو ڪلام جلد پهريون : ڊاڪٽر بلوچ) جنهن ۾ هن تصوف جي باريڪ نقطن تي صوفي مخدوم محمد معين کان سوال ڪيو آهي ۽ فارسيءَ ۾ ئي جواب گهريو آهي. هتي ان خط جو سنڌي ترجمو پڙهڻ لائق ٿيندو

بسم الله الرحمان الرحيم

1ـ علماء ڪرام، جيڪي خلق جي رجوعات جا مرڪز آهن، هن باري ۾ ڇا ٿا فرماين ته: لفظ ’اويسي‘ صوفين جي جماعت جي ڪلام ۾ آيل آهي يا نه؟ جيڪڏهن آيل آهي ته ڪهڙي معنيٰ اٿس؟ جيڪڏهن ’اويسي‘ اهو شخص آهي جيڪو روحاني فيض حاصل ڪري ٿو ته (ان حالت ۾) ظاهري مرشد (وٺڻ سندس) هن (عمل ۽ اعتقاد) سان مخالفت رکي ٿو يا نه؟

2 ـ ۽ پڻ ان ميت کان جيڪو عالمِ برزخ ۾ آهي، فيض وٺڻ کي عقل ۽ شريعت جائز ڏيکارين ٿا يا نه؟

3ـ ۽ پڻ فقر ۽ سلوڪ (جي نظرين) جي، ظاهري عالمن جي قولن سان مخالفت آهي يا نه؟

4 ـ ۽ پڻ اولياء الله مان ڪو ولي جو (سندس) عجيب ڪارنامن ۽ ڪرامتن سبب مشهور هجي، مگر (پنهنجو) مريدي جو سلسلو ڪن خاص مشائخن، جهڙوڪ نقشبندين يا قادرين، سان رکندڙ نه هجي ته پوءِ ان بزرگ جي طريقي کي ضعيف ۽ بي بنياد چئي سگهجي ٿو يا نه؟

5 ـ اوهان دين جي مددگارن ۽ برائي ۽ ڀلائي جي بيان ڪندڙن کان پڇان ٿو ته انهن مسئلن جو ڪهڙو جواب آهي؟ آئون چاهيان ٿو ته انهن جوابن کي آسان فارسيءَ ۾ قلمبند ڪريو ته عام فائدو ٿئي ۽ اهو نفعو هميشه لاءِ باقي رهي ـ شال ڌڻي تعاليٰ اوهان کي پنهنجي محبت بخشي ۽ اوهان کي اجر ڏئي ۽ اوهان کان راضي رهي. آمين!

هن خط جو جواب به بي حد علمي آهي، پيش ڪجي ٿو:

1 ـ پهرئين سوال جو جواب هي آهي ته لفظ ’اويسي‘ صوفي حضرات جي ڪلام ۾ آيو آهي ۽ عام استعمال ٿيو آهي جيئن ته هنن بزرگن جي ڪتابن پڙهندڙن کان لڪل ۽ ڳجهو نه آهي. ’اويسي‘ انهيءَ شخص کي چوندا آهن جنهن جي تربيت ۽ تڪميل ۾ روح وارن کي دخل هجي. هيءَ (روحاني فيض وٺڻ) ظاهري مرشد وٺڻ جي مخالف نه آهي ...

2 ـ ٻئي سوال جو جواب هي آهي ته: اهل مماتي وارن کان فيض وٺڻ شرعاً خواه عقلاً جائز آهي ۽ (اهو دستور) وڏن درويشن جي حالات ۾ پڻ موجود آهي جيڪي (حالات) معتبر ذريعن رستي نقل ٿي (اسان تائين) پهتا آهن. ۽ پڻ صوفياء ڪرام وٽ اها ڳالهه عام طور تسليم ٿيل آهي ...

3 ـ ٽئين سوال جو جواب هي آهي ته : علماء جي متابعت جا (حقيقت ۾) شرع محمدي جي متابعت آهي، فڪر ۽ سلوڪ جو هڪ خاص شرط آهي. انڪري (فقر ۽ سلوڪ جي نظرين ۽ ظاهري عالمن جي قولن ۾) مخالفت بي معنيٰ آهي.

4 ـ چوٿين سوال جو جواب هي آهي ته : ڪيئي هزار الله جا پيارا اولياء ٿي گذريا آهن جن جي مرشدن جو سلسلو مشهور نه هو، انهن مڙني خدا جي دوستن هن جهان ۽ ان جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ گمنامي جي زندگي گذاري مگر هئا اولياء. امام يافعي ”روض الرياحين“ ۾ انهن ولين جو ذڪر ڪيو آهي جن جي کيس خبر هئي ته ڪهڙن سلسلن مان هئا ۽ ڪهڙن مشائخن سان لاڳاپيل هئا (ان مان معلوم ٿئي ٿو ته) خواجا حافظ شيرازي جي ڪنهن کي به خبر نه آهي ته ڪنهن کان باطني علم جو سبق پڙهيو هئائون. جيئن ته (مولانا جامي جي ڪتاب) ”نفحات“ ۾ آيو آهي، هيءَ ڳالهه (يعني ظاهري مرشد وٺڻ) ولايت لاءِ ڪو شرط نه آهي، ۽ انهيءَ ڪري طعنه هڻڻ ۽ اهڙن (بزرگن) جي طريقي کي بي بنياد چوڻ جرات ۽ گستاخي آهي.

5 ـ تحقيق الله پاڪ ئي غلطي ۽ خطا ۽ ويسر کان بچائيندڙ آهي، ان جي ئي مدد درڪار آهي ۽ انهيءَ تي ئي توڪل آهي. هنن ورقن تي نظر ڪندڙ صاحبن کان هيءَ اميد ڪجي ٿي ته هو هن عاصي گنهگار محمد لقب ”معين“ ولد محمد لقب ”امين“ کي اسلام جي حقيقت جي حاصل ٿيڻ ۽ شريعت جي اسرارن تائين پهچڻ ۽ انهيءَ تي خاتمي ٿيڻ جي دعا ڪندا.

ڪو پاڻ ئي اندازو هڻي سگهي ٿو ته هن پايي جي علمي خط و ڪتابت ڪندڙ صاحب ’اڻپڙهيل‘ ڪيئن ٿو ٿي سگهي. انڪري اهڙي مفروضي کي نظر انداز ڪرڻ گهرجي. اها روايت ذهن ۾ رهي ته ميون نورمحمد هميشه شاهه حبيب وٽ ايندو رهيو ۽ شاهه لطيف جيئن ته هر وقت وڌيڪ ڄاڻ ڏانهن مائل هو، سو ساڻس ملندو رهيو ۽ کانئس سکندو رهيو. نيٺ جڏهن شاهه لطيف اچي ڀٽ وسائي ته ميين صاحب کي پڻ سڏي اتي اوطاق ليڪي ڏنائين ۽ ڀٽ وٽ پاڻ رهايائين. ڊاڪٽر بلوچ لکي ٿو ته ميين صاحب جي اوطاق 1954 تائين موجود هئي. ان سال درگاه ڏانهن ويندڙ رستي کي سرڪار ي طور ڪشادو ڪرڻ وقت اها رستي ۾ اچڻ سبب ان کي ڊاٺو ويو.ميين صاحب جي اوطاق ۾ هڪ دڪي ٺهيل هئي. اها چن سان لتل هئي. پويان ميان ان دڪيءَ جي سنڀال ڪندا هئا جو شايد ڪڏهن ڪڏهن شاهه لطيف جڏهن پنهنجي استاد وٽ ايندو هو ته اتي ويهندو هو. تازو ئي (2014ع ۾) مون ڀٽ شاهه تي ان اوطاق بابت پڇا ڪئي ته ا�