اين جي مجمدار

اين جي مجمدار

سنڌ جي آرڪيالاجيءَ جي محسن اين. جِي. مجمدار جو پورو نالو نَونِي گوپال مجمدار ھو. مجمدار ’موضع دار‛ جي بنگالي لھجي ۾ بگڙيل صورت آھي، جنھن جي معنيٰ آھي وڏيرو. پر ھُـو وڏيرو ڪونه ھو، اھو سندس خانداني نالو ھو.

مجمدار 1897 ۾ بنگال ۾ ڄائو ۽ 11 نومبر 1938 ع تي نئه گاج ۾ ’روھيل جي ڪُنڊ‛ وٽ ھڪ قديم ماڳ تي تحقيق ڪندي ھڪ ڌاڙيل جي گوليءَ جو نشانو ٿي ويو.

مجمدار 1924 ۾ رايل ميوزم ۾ ڪيوريٽر جي طور ملازم ٿيو، 1927ع ۾ آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا ۾ سپرنٽنڊنٽ ٿيو ۽ آخر تائين ان عھدي تي ڪم ڪيائين.

ان عرصي دوران ھن سنڌ جي ڪافي ماڳن تي ڪم ڪيو ۽ تاريخ کان آڳاٽا لڳ ڀڳ 100کن ماڳ ڳوليا، جن ۾ ڌاتو پاھڻي دور جا ماڳ به ھئا. ھن کي سر جان مارشل، راءِ بھادر ديا رام ساھني، ڊاڪٽر اي جِي ايڇ مئڪي سان ڪم ڪرڻ جو اعزاز مليو. ان دوران ھن موھن جي دڙي ۽ جُھڪر جي دڙي تي کوٽاين ۾ ڪم ڪيو. ان کان پوءِ، مجمدار سنڌ جي خاص ڪري ٽاڪرو ۽ ميداني علائقن ۾ ٽي وڏيون مھمون ڪيون ؛

● آڪٽوبر 1929 - مارچ 1930 دوران ڪراچي ۽ ان جا ڀر پاسا.

● آڪٽوبر 1930 – اپريل 1931 دوران منڇر، ڪاڇو، ڪوھستان.

● آڪٽوبر 1938 (جڏھن نئه گاج ۾ کيس 11 نومبر تي شھيد ڪيو ويو). (منهنجي 28.02.93 واري ڊائريءَ ۾ لکيل آهي ته ان ڌاڙيل جو نالو سليمان بروهي هو جنهن مجمدار کي گاج ۾ گولي هنئي. واهي پانڌيءَ جي جهوني مڙس مرحوم عرس لغاريءَ موجب ان ماڻهوءَ جو نالو ’ميرانِ سرخيل‘ هو، جنهن انگريز سان دشمنيءَ ۾ هن کي گولي هنئي هئي).

سنڌ ۾ مجمدار جي شاندار کوجنائن جا تفصيل سندس ڪتاب Explorations in Sind ۾ ڏنل آھن جيڪو ھن 1933 ۾ لکي پورو ڪيو. ھاڻي اھو ئي ڪتاب سنڌ جي قديم آثارن جي کوجنا مھل بنيادي ٽيڪسٽ بُڪ جي حيثيت رکي ٿو، جنھن ۾ ھن خاص ڪري سنڌ جي ٺڪراٽي جي بنياد تي قديم ماڳن جي عمر ، انھن ماڳن جي باھمي تعلق ۽ اينٿروپالاجيءَ کي سمجھڻ ۽ سمجھائڻ جو عاليشان ذخيرو شامل ڪيو آھي.