ايندڙ ٻوڏن جو اونو

8 فيبروري 1996ع

ايندڙ ٻوڏن جو اونو



وڏي ڳالهه ٿي وئي آهي جو سنڌ جي عوامي نمائندن کي اڳواٽ احساس ٿيو آهي ته هلندڙ سال سنڌ ۾ وڏي ٻوڏ ايندي. هيءَ ان دور جي ڳالهه آهي، جڏهن هر ڪنهن کي اها چڱيءَ طرح خبر آهي ته هر سال مقرر وقت تي سنڌو ندي اٿل کائيندي آهي. پر حڪومت هر ڀيري ان مهل سجاڳ ٿيندي آهي جڏهن پنجاب ۾ چوماسي جا مينهن درياهن جا پيٽ ڀري اٿل کائيندا آهن. عوامي نمائندن کي ڪنهن خطري جو اڳواٽ احساس ٿيڻ ڪا معمولي ڳالهه نه آهي جيتوڻيڪ اڄ جي دور ۾ ٻوڏ جي اڳڪٿي ڪرڻ ايئن آهي، جيئن ڪو چوي ته هن سال جون، جولاءِ ۽ آگسٽ جا مهينا به ايندا. عوامي نمائندا هن سال ٻوڏن کان لاچار مهينا اڳ هوشيار ٿيا آهن، ان لاءِ چو طرف کان مبارڪ! مبارڪ! جا پيغام اچڻ گهرجن.

هيءَ ان راڄ جي ڳالهه اهي جتي هڪ پورالو درياهه وهندو آهي، جتي ان درياهه بيشمار دڳ مٽايا آهن، ڪيئي آباد شهر ڇڏي برپٽن ڏانهن منهن ڪڍيو اٿس ۽ بربٽن ۾ نوان شهر قائم ڪري وري ڪنهن ٻئي پاسي نڪري ويو آهي. ”وسنديون ويران ڪندڙ ۽ نوان واهڻ وسائڻ“ واري هن پورالي درياهه کي، جنهن کي ”شينهن درياهه“ به چيو وڃي ٿو هاڻي بندن ۽ بئراجن ۾ جڪڙي اهڙو ته نستو ڪيو ويو آهي جو شايد ڀلي ته پوري طرح جڪڙيل هجي، رهندو شينهن ئي آهي. اها خبر سنڌ جي آبپاشي کاتي کي چڱيءَ طرح آهي ته جڏهن چوماسي ۽ سنڌو طاس جي برف رجڻ جو وقت گڏجي پوندا آهن، تڏهن ان زنجير جون ڪڙيون ڪيئن اکڙي اکڙي وينديون آهن!

سنڌ حڪومت ۾ ويٺل عوامي نمائندن وڏي ٻوڏ جو خطرو محسوس ڪري چار مهينا اڳ واق کان فنڊن جي گهر ڪرڻ مهل دليل پيش ڪيو آهي ته هن سال سياري ۾ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ تمام گهني برف باري ٿي آهي. سنڌ جو آبپاشي سرشتو تمام پراڻو آهي ۽ ان کي سڌارڻ جي ضرورت آهي. سنڌ کي فنڊن جي ضرورت آهي ۽ اسان وٽ ايترا پئسا ڪو نه آهن جو ٻوڏ کان بچاءُ لاءِ اثرائتا اپاءَ وٺي سگهون! سندن دليل درست آهن! اهي دليل پنهنجي جاءِ تي ۽ اهو سوال پنهنجي جاءِ تي ته سنڌ حڪومت پنهنجي آبپاشي کاتي کي ”محض فنڊ وٺي ورهائي کائڻ“ واري اداري کان اڳتي هڪ ترقياتي کاتو ڇو نه بڻائي سگهي آهي؟

آبپاشي کاتي گذريل سال بلوچستان ۽ ڪوهستان ۾ زبردست برساتن جي نتيجي ۾ سڄو ڪاڇو ٻوڙي ڇڏيو هو. ڪاڇي کي ٻڏڻو هو ڇاڪاڻ ته گاج بند جي اڏاوت ۽ مرمت خير سان اها ئي ٿي جيڪا انگريزن ڪئي ۽ پوءِ محض ”ڪاغذن ۾ مرمت“ ٿيندي رهي. ٻه سال اڳ جون اخبارون انهن رپورٽن سان ڀريل آهي ته جيڪڏهن 1995ع ۾ غير معمولي پاڻي آيو ته گاج بند ڪٿان ڪٿان ٽٽندو؟.... ۽ پوءِ ايئن ئي ٿيو. گاج بند ٺيڪ انهن هنڌن تان ڀڳو جتي جتي جي نشاندهي ڪئي وئي هئي. هاڻي به ڪو گاج وڃي ڏسي ته انهن پنجن واهين جو ڪهڙو حشر آهي جن کي گاج ڦٽائي ڇڏيو هو. شڪر آهي جو انهن جي مرمت هلي رهي آهي پر ان مرمت مان ڪو به مطمئن ڪو نه آهي.

گاج بند جو ٽٽڻ دليل آهي ته آبپاشي کاتو محض هڪ ڏسڻ جو کاتو آهي. هر سال ٻوڏن جي مهل بندن جي مرمت لاءِ جيترو فنڊ ورتو وڃي ٿو ۽ جيترو واقعي هنيو ٿو وڃي ان جو حساب ڪتاب ته ڪو اهڙو آڊيٽر اچي ڪري جنهن کي آبپاشي کاتي جا عملدار خرچي پاڻيءَ سان ”راضي“ ڪري نه سگهن. سنڌ جو عوام اهو سوال پڇڻ جو حق رکي ٿو ته گذريل 50 سالن ۾ سنڌ جي بندن جي مرمت ۽ سڌاري لاءِ ڪل ڪيترا پئسا مليا هئا ۽ ان سان اهڙو ڪهڙو ڪم ٿيو آهي جنهن کي واقعي ”ڪم“ چئي سگهجي!

سنڌ اسيمبليءَ ۾ اهو پڙاڏو به ٻڌو ويو ته کاٽي نه ٿيڻ سبب واهه ۽ سم نالا اٿلن ٿا ۽ تباهي اچي ٿي. اها ته صحيح ڳالهه آهي پر ان لاءِ ذميوار ڪيرآهي؟ ڇا تعليم کاتو؟ يا ثقافت کاتو؟ صحت کاتو؟ ڇا آبپاشي کاتي وٽ کاٽيءَ جو مشينون نه آهن يا ملازم ڪو نه آهن؟ مهارت ڪو نه آهي يا تجربو ڪو نه آهي؟ سڀ ڪجهه اهي رڳو ڪم ڪرڻ جي نيت نه آهي ۽ جيڪو پئسو هٿ ۾ اچي ٿو سو ڪم تي هئڻ بدران ور ۾ هنيو وڃي ٿو. ڇا حڪومت پاڻيءَ تي ٽيڪس نٿي وٺي؟ ڍل نٿي وٺي؟ فنڊ ۽ اسپيشل فنڊ نٿي وٺي؟ جيڪڏهن انهن سوالن جا جواب هائوڪار ۾ آهن ته پوءِ کيسا ابتا ڪري ڏيکارڻ جو ڇا مطلب آهي؟

مڃيوسين ته هن وقت کيسا خالي آهن. کيسي مان پئسا ڪڍي ور ۾ هئا ته کيسن ۾ ڇا نظر ايندو؟ هاڻي نوان فنڊ گهرجن، هرڪو چوندو ته پئسا گهرجن ته جيئن ٻوڏ جي ايندڙ مند ۾ سنڌ ٻڏڻ کان بچي وڃي. هر ماڻهوءَ کي پنهنجو گهر، پنهنجو ڳوٺ ۽ پنهنجا کيت پيارا آهن. هر ڪو چاهيندو ۽ مطالبو ڪندو ته وقت سر پئسا ملن ته جيئن بند مضبوط ٿين ۽ واهن ۽ شاخن جون کاٽيون ٿين ته جيئن ٻوڏ جو پاڻي روانيءَ سان لنگهي وڃي ۽ آبپاشي بهتر ٿئي!

سنڌ جا ماڻهو سنڌ حڪومت سان گڏ عوامي عيوضين سان گڏ ۽ آبپاشي کاتي سان گڏ بندن ۽ بئراجن تي بيهي، روڊن ۽ رستن تي بيهي رڙيون ڪرڻ لاءِ تيار آهن ته پئسا ڏيو ته ٻوڏ جي موت کان بچاءُ ٿئي! پر ماڻهو اها به ضمانت گهرن ٿا ته رڙين ۽ واڪن جي نتيجي ۾ جيڪي فنڊ جاري ٿيندا، سنڌ جي ماڻهن ۽ کيتن جي حفاظت جي نالي ۾ جيڪي فنڊ جاري ٿيندا، اهي ڪامورا، وزير ۽ عوامي نمائندا ڪو نه کائي ويندا! هڪ هڪ پئسي ۽ پائي جو حساب عوام احتساب لاءِ اخبارن کي پڌرو ڪيو ويندو ۽ عوام کي کليل ڇٽي هوندي ته بندن جي مرمت ۽ کاٽين جي ڪم لاءِ مليل رقمن ۽ خرچن جو آڊٽ ڪرائي. جيڪڏهن اهو نٿو ٿئي ته پوءِ ڪيئن اعتبار ڪجي ته هن ڀيري ”ٻوڏ کان بچاءَ“ جي نالي ۾ جيڪي فنڊ ورتا ويندا اهي ڪامورن ۽ عوامي نمائندن جي ور ۾ نه هليا ويندا!

عوامي نمائندن جيڪا دانهن اڄ وفاق وٽ ڪئي آهي اها سنڌ حڪومت کي ٺيڪ ان مهل ڪرڻ کپندي هئي جڏهن گذريل سال ٻوڏون ٻوڙان ٻوڙ ڪري چڪيون هيون. ان ٻوڙان ٻوڙ کي 6 مهينا گذري چڪا آهن. اهي ڇهه مهينا ڪهڙي سوچ ۾ وڃايا ويا؟ گدڙن وانگر سياري جو سج ٺينگ ٽپن ۾ گذريو وڃي پر سج لٿي کانپوءِ جڏهن رات ٺري ٿي تڏهن سندن اونائين تي اونائيون ٻڌڻ ۾ اچن ٿيون. ”صبح ٿئي ته چر کوٽيون!“ صبح ٿيڻ کانپوءِ سج جو تاءُ جسم گرمائي ٿو ته وري ساڳي ٺينگ ۽ ٽپا! اسان جو حال هر سال ساڳيو آهي. هر سال 100-50 ماڻهو ٻوڏ ۾ وڃايون ٿا، هزارين ايڪڙ بيٺل فصل ٻوڙايون ٿا ۽ قسم قسم جي وائرس ۽ جيوڙن کي وڌڻ ويجهڻ جو ماحول پيدا ڪري ڏيون ٿا پر ڪو به ڪم مستقل بنيادن تي مستقل مزاجي ۽ ايمانداريءَ سان نٿا ڪيون! ٻيو ته ٺهيو جن جو الهه تلهه گذريل ٻوڏ ۾ لڙهي ويو، انهن به آبپاشي کاتي کان سوال ڪو نه ڪيو ته ”جناب! هي سال ته جيئن تيئن ڀوڳي وياسون ايندڙ سال اسان جي بچاءَ لاءِ ڇا ڪيو اٿو؟“

اجهو اهو ٿي رهيو آهي ته جڏهن ٽيپهريءَ ويل وڏين ٻوڏن جي آمد جو ”ٽيليگرام“ پهتو آهي تڏهن سنڌ صوبي جي نمائندن وفاق کي ”المدد! المدد!“ جو نياپو مڪو آهي. اهو نياپو الائي ته ڪڏهن اسلام آباد پهچندو ۽ الائي ته ڪڏهن واسطيدار هٿن مان ٿيندو پنهنجي منزل تي پهچندو. ان کانپوءِ ٿيندڙ سوال جواب. سوالن جوابن جي منزل کانپوءِ فنڊ رليز ڪرڻ جو مرحلو ٻين سوالن جوابن جي شور ۽