ايندو نھ وري ھي وڻجارو

، ڀاءُ به هئي. دوست به هئي. منهنجا سڀ مسئلا شخصي توڙي سموري ڪٽنب جا هوءَ دل ۾ سانڍيو ويٺي هوندي هئي ۽ ازخود حل به ڪرائي ڇڏيندي هئي. منهنجي پٽن، نهرن توڙي ڌيئرن جا مسئلا پاڻمرادو وچ ۾ پئي سمجهائي ٻجهائي حل ڪري ڇڏيندي هئي. منهنجي لاءِ وڏي ۾ وڏو آسرو ۽ ڇانورو هئي. مان ڪو پٿر دل ڪونه آهيان. اندر جهري ٿو پوي پر اک مان ڳوڙهو نٿو نڪري.

منهنجي گهر واري جنهن سان ٻٽيهه دليون هئم. ان جي گذارڻ تي به ڳوڙهو ڪونه نڪتو هئم، جيڪي سو ٻين کي دلداريون ڏيندو ٿي وتيس، ڪنهن ڊاڪٽر صاحب جو پهچي ويو هو تنهن چيو ”چاچا، پاڻکي روڪيو نه، ڀلي روئو. اهو ضروري آهي!“ مون رڳو مشڪي ڏانهس ڏٺو، عبدالله ميمڻ، سراج، قمر شهباز ۽ ڪي ويجها دوست به هڪدم پهچي ويا. پر سندن همدردي به منهنجي صبر کي ڪونه ٽوڙيو. شايد ڌڌڪي (شاڪ) ۾ هليو ويو هئس. ساجد بدين ۾ هو. ساجد سان منهنجي ۽ ماڻس جي ڏاڍي دل هئي. خيال ڪيم ته اهو پهچندو ته روئي ويهندس. ساجد آڌي رات جو پهتو ته زور ڪري دانهن ڪري کيس چيم ته ”بابا تنهنجي امڙ هلي وئي!“ ساجد ته رنو پر مون کان ڳوڙهو ڪونه نڪتو. مون کي ٻئي ڪمري ۾ ليٽائي ڇڏيائون. ننڊ ته ڪانه آئي صبح سويل نماز مهل ڌيئرون آيون ۽ چانهه جو ڪوپ هٿ ۾ ڏيئي مونکي اڪيلو ڇڏي ويون. بس چانهه جا ٻه ٽي ڍڪ ڀريم ته روئي ويٺس. حياتي ۾ ڪڏهن به ائين نه ٿيو هو. صبوح جي چانهه ٻئي ڄڻا گڏجي پيئندا هئاسين. مونکي پهريون دفعو احساس ٿيو ته هاڻي مونکي اڪيلو رهڻو آهي ۽ اڪيلي سر چانهه پيئڻي آهي. مون رنو به، هڏڪيون به ڀريون ۽ الله الله (الاڙي الاڙي) به ڪيم. ڇوڪريون ڪو انهيءَ انتظار ۾ در جي ٻاهران لڪي بيٺيون هيون. سي هڪدم اندر هليون آيون ۽ مون کي آٿت ڏيڻ لڳيون، گهڙي سوا ۾ مان به پاڻ کي سنڀالي ويس. سنڀالي وري ڌوڙ ويس. اڄ پريا ڏهه سال گذرڻ باوجود پاڻ سنڀالي نه سگهيو آهيان. اٿئي ويٺي توڙي رهڻي ڪهڻي ۾ هر وقت هر هنڌ ياد اٿم.

ميڊم لڊ ميلا، روس واريءَ کي لکي موڪليو هئم ته ”موجوده دنيا جي بهترين عورت هئي جا هلي وئي.“ هن ڏاڍو همدردي ۽ سمجهاڻين ڀريو خط لکي موڪليو هئم ۽ چيو هئائين ته مرحوم پٺيان وڏي ميراث (اولاد) ڇڏي وئي آهي ان کي سنڀال! مئڊم لڊميلا به منهنجي هڏ ڏوکي، همدرد، دوست ۽ سونهون گائيڊ آهي ۽ مون سان رابطي ۾ رهندي آهي. فون به ڪندي آهي. هڪ دفعي ته هڪ ئي لفافي ۾ ٽي خط موڪليائين جي جدا جدا وقت تي لکيا هئائين. مان قسمت وارو آهيان جو مونکي دوست ڏاڍا سٺا مليا آهن. ميڊم لڊ ميلا کي به تمام سٺن دوستن ۾ شمار ڪيان ٿو. ڏاڍي سٺي عورت ۽ اعليٰ انسان آهي. الله خوش رکيس ۽ خوشيون ڏيکاريس. سندس زندگيءَ ۾ به وڏو خال آهي جو ڪنهن سان سلي نٿي پر بهادر آهي ڏِک ڪانه ٿي ڏئي. بي همه ۽ باهمه (ڪنهن سان نه ۽ سڀ ڪنهن سان) آهي. اها تمام وڏي خوبي ۽ تمام عظيم انسان جي نشاني (وصف) آهي.

هوائي جهاز لاڙڪاڻي (منهين جي دڙي) ڏهين بجي صبوح جو پهچايو. مون اتي ئي وضو ڪيو ۽ ڪار ۾ چڙهي اديءَ جي ڳوٺ خيرپور جوسو ۾ يارهين بجي پهچي وياسين. خلقون ماڻهن جون پهچي ويون هيون. اسراڻ ست راڄي وارا بنيادي ماڻهو آهن. مونکي اندر زنانه خاني ۾ گهرايو ويو. سڄو ڪوٽ جو ٻهڪندو پيو هو تنهن کي ڄڻ ته سپ سونگهي ويو هو. راڄ جي عورتن جا ميڙاڪا هئا پر سڀ حيران پريشان ۽ خاموش. ڪن عورتن کي چوندو ٻڌم ته ”يا الله ڇا چئون، ادو چئون، ادي چئون، ابو چئون امان چئون اسان جو ته سڀ ڪجهه ويو!“ واقعي هئي به اهڙي. اديءَ جو مڙهه هڪ کٽ تي چادر سان ڍڪيو پيو هو، چيائون ته، ”ماما منهن ڏسندؤ؟“ انڪار ڪيم. چيم ”سيراندي کان جاءِ ڪيو. نماز پڙهندس!“ سيراندي کان مصلو وڇائي ڏنائون باوضو ته هئس. ٻه رڪعتون نفل نماز پڙهيم. حضرت امام جعفر صادق عليه السلام جو ڏسيل طريقو آهي. سوره اخلاص ۽ سوره التڪاثر سان. ان نماز پڙهڻ سان قبر جي تڪليف ۽ پڇاڻو معاف ٿي ٿو وڃي.

جنازي نماز سائين حسين شاهه قمبر واري پڙهائي. عصر ويل تدفين ٿي پر مان ان مهل بيٺس ڪونه. ٻاهر مسجد ۾ ويهي رهيس. مٽي ٺپي ماڻهو مقبري مان ٻاهر نڪتا ته مان مرحوم جنتڻ جي قبر وٽ مراقبي ۾ ويهي رهيس. هاڻي ڳالهه آهي راز جي! جا ڪرڻ ته نه کپي پر بي دينن ۽ دهرين جي جواب ۾ پاڻ کي چريو چوائڻ به جائز آهي. مون اديءَ سان ڳالهايو ۽ چيو ته ”ڇو اڃا پڇاڻي وارا ڪونه پهتا آهن؟“ مرڪي چيائين ته ”آيا هئا پر هليا ويا پڇاڻو ڪونه ڪيائون!“ هن ڪيفيت کي وهم گمان چئي رد ڪري سگهجي ٿو. پر ٻي ڳالهه جا چيائين تنهن کي رد نٿو ڪري سگهجي. چيائين ته ”ادا ڇوڪرين(سندس نياڻين) کي چئجو ته وڳا ڇو ڪونه ورهايا اٿن؟“ ان رات ته سڀڪو شاڪ ۾ هو. مان به ليٽي پيس. ٻئي ڏينهن فجر نماز پڙهي ويٺس ته اديءَ جي وڏي نياڻي، رئيس غلام مجتبيٰ خان ايم پي اي جي گهر واري اچي مون وٽ ويٺي چيائين ته ”ماما توهان رات امان وٽ ويا هئا. اهو احوال ته ڏيو!“ چيومانس ته ”خوش هئي، کلي پي. چيائين ته هي ماڻهو ( گهر ۽ راڄ وارا) ته ڪي چريا آهن. مان ته جيئري آهيان. موت ته ڏيکاءُ آهي!“ اهو به ٻڌايو مانس ته ”پُٽ! چوي ٿي ته وڳا اڃا ڪونه ڏنا اٿن!“ چيائين ته ”ماما وڳا ته الائي ڪهڙا. مونکي خبر ناهي. پڇا ڪيان؟“ وڃي ڀينرن کان پڇا ڪيائين. انهن کي به خبر ڪانه هئي سو ماءُ جون ڪنجيون ڳولهي هڪڙي پيتيءَ جو تالو کوليائون ته وڳن سان ڀري پئي هئي. وڳا به ٽاڪيل ۽ هر هڪ تي نالو لکيل. مٿان مٿان جو وڳو رکيل هو تنهن سان سئو سئو جا ٻه نوٽ به ٽاڪيل هئا. لکيل هو ته ”هي وڳو ۽ پئسا غسل واريءَ لاءِ،“ ٻيا به کوڙ سارا وڳا ها جن تي غريب ۽ ضرورت مند عورتن ۽ نياڻين جا نالا لکيل هئا جيڪي ورهائي سموري ماجرا اچي مونکي ٻڌايائون. مونکي به ماٺ لڳي وئي، جنهن ڳالهه جي گهر وارن کي به خبر نه هئي سا ڪيئن سئو سيڪڙو سچي ثابت ٿي! الله معاف ڪندو. الله جا ڪرشما عجب آهن. حيات ۽ ممات ۾ ڪو سنڌو ڪونهي. بقول ادي مرحوم جي ”حيات ۽ ممات جو ناٽڪ بس هڪ ڏيکاءُ آهي!“

ڳالهه هئي محمد علي صاحب جي اڳواٽ علم جي. دکدائڪ خبر به هئي، لمبو سفر به ڪرڻو پيو، وڏي ڳالهه ته ٻارهين ڊسمبر سالگرهه جو ڏينهن هو منهنجي ننهن ڊاڪٽر فوزيه جو، ڪڙيون سڀ ملي ويون. محمد علي صاحب مون وٽ گهڻو ايندو هو ۽ مان کيس ٽڪائي به ڇڏيندو هئس. شيخ اياز صاحب ڇٺي ڇماهي مون وٽ ڀيرو ڀريندو هو. ان جي به محمد علي صاحب سان ملاقات مون وٽ ٿي وئي. اياز جهڙي صالح دل ۽ دماغ رکندڙ ماڻهو به کانئس متاثر ٿيو، ڇو نه ٿئي. ڳولهائو ۽ تجسس وارو ته هئو. سوچ تي ڪڙا ڪنڍا ڪونه چاڙهيائين. هڪ چِيلي تي رڙهندڙ من one track mind ڪونه هئس. مونکي چيائين ته محمد علي صاحب کي چئه ته مون وٽ اچي، چيو مانس ته تون پاڻ چوينس. اياز کيس دعوت ڏني ته محمد علي صاحب مونکان اجازت طلب ڪئي. اها سندس وضعداري ۽ انڪساري هئي، نه ته مان ته سندس معتقد هئس.

هاڻي ڳالهه پٽڙيءَ تي چڙهي جو اصل ذڪر ته شيخ