انساني حق: اڱڻ تي ٽٽل رانديڪو

جمعو 3 جون 2005ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

انساني حق: اڱڻ تي ٽٽل رانديڪو

رات لٿي، آسمان تي چنڊ کڙي پيو، چانڊوڪيءَ ڪنھن جي زخمي وجود تي پھو رکيو. جنھن عاشق جا زخم مڙي پيا ۽ ڪنھن جي زخمن جي ڪڙ لهي پئي. سڀ ڪجھہ اکڙي تازو ٿي پيو. چنڊ ڏوھہ ثواب کان آجو پنھنجي سفر تي روانو رهيو.

ان ئي رات ۾ رات جي راڻيءَ پنھنجي خوشبوءَ پري پري تائين پکيڙڻ جي ڏاڍي ڪوشش ڪئي ۽ ان ئي رات جي ڪنھن پھر ۾ ڌاڙيلن شهرين جا اڱڻ لتاڙي ڇڏيا. خلق جون اميدون ”بدمعاش“ جي بوٽ هيٺان پلاسٽڪ جي رانديڪي وانگر ٽڙڪي ٽٽي پيون. جمال ابڙي جي ڪهاڻيءَ ۾ ماءُ جي هنج تان ننڍڙي ٻالڪ دانھن ڪئي. ”ڪنو حلامي!“ پر هن سڄي سماج مان ڪنھن بہ جوان مرد ايئن دل سان نہ ڌتڪاريو! ڪن رونشي ڪوڏين تہ ماڳهي ايئن هنڀوڇيون هنيون. جيئن ڪنھن پير جو پڙ لاهيندڙ ”دينوءَ“ جو ”ڪارو منھن“ ڪرڻ کانپوءِ ان جي سرگس وقت هنيون هئائون.

ڪارو منھن دينوءَ جو ٿيو، يا ڪنھن ٻئي جو؟ مون کي خبر نہ آهي، چنڊ هر قسم جي ڏوھہ ثواب کان آجو پنھنجي سفر ۾ سرگردان آهي. ڪيترا سال ۽ ڪيتريون صديون گذري ويون آهن؟ ڇا ڪنھن کي ڪجھہ ياد آهي؟ رانديڪو ڀڳو پيو آهي. اميدون خون ٿيون پيون آهن. اڱڻ ۾ پيل ان ٽٽل رانديڪي آڏو دنيا جا سڀ قانون ۽ سڄي پنچائت چپ آهي... شايد ان ڪري تہ اڱڻ ۾ اڃا بہ ڌاڙيلن جي ٽولي بيٺي آهي. هنن پنجن کان تہ ماءُ جي ڇاتيءَ سان چنبڙيل ننڍڙو ٻار چڱو، جنھن سچ جا ٻہ اکر ڳالهايا!

هيءَ ڪنھن ڪهاڻيءَ جي شروعات نہ آهي. هيءَ هن وکريل سماج جي سمورن ادارن جي سڪرات جي ڪهاڻي آهي... اجتماعي جرئتن جي موت جو نوحو آهي. اقتدار ۽ وقت جي اڪابرين جي غلطين جو ڀڳتاڻو آهي. متان ڪنھن کان وسري ويو هجي، آئون ياد ڏيارڻ جي ڪوشش ڪريان ٿو. جڏهن هي اڱڻ لتاڙجي رهيو هو تڏهن هن پاڙي جي ڪجھہ ماڻهن ڌاڙيلن کي ٻچڪاريو هو، ”سائين! سائين!“ ڪيو هو ڪي تہ سڌا سنوان ڌاڙيلن سان ساٿي ٿي بيھي رهيا، ۽ ڪي جوان پڙ ڇڏي ٻوڙن ۾ وڃي لڪا هئا، دانھن ڪئي تہ فقط هن بي سمجھہ ٻارڙي، جنھن جو رانديڪو ڌاڙيل جي پيرن هيٺان آيو هو.

رانديڪو اڃا تائين ٽٽل آهي، ٻار ماءُ جي ڇاتيءَ سان چنبڙيو پيو آهي، چنڊ پنھنجي چڪر ۾ پورو آهي، ان ڳالھہ کي ڪي صديون يا سال گذري ويا آهن ۽ اسان ڇا پيا ڪريون؟ اسان اڃا تائين هڪ ٻئي کان ٽوڪ ۾ پڇون ٿا، ”ڪر خبر! اڃا ڪامريڊ آهين يا صوفي ٿي ويو آهين؟“ ڄڻڪه زماني جا ٻيا سڀ مسئلا حل ٿي ويا آهن، ۽ هاڻي ڳالھہ اتي ”ڪامريڊ ۽ صوفي“ تي بحث ۾ اچي ڦاٿي آهي. اڙي ڀاءُ! موهن جي دڙي وارو اسٽوپا هاڻي ڪيميڪل سان بہ نٿو بيھي، توهان ڀلي ويٺا ٻڌڪن منترن سان ان جي چوڌاري طواف ڪندا رهو ۽ عظيم ٻڌ جو ڪائناتي چرخو ڦيرائيندا رهو! توهان کي ڪو بہ ڪو نہ جهليندو.

تون يا آئون ڀلي تہ کڻي ڪامريڊي ۽ فقيري جو بحث هلائيندا رهون. خدا جي خلق جيڪا تنھنجو بہ محور آهي ۽ منھنجو بہ، ڏاڍي عذاب ۾ آهي. ڪج بحثيءَ مان ڪجھہ ورڻو هجي تہ ويٺا بحث ڪريو! توهان وٽ قيامت تائين وقت ئي وقت آهي، ان بحث ۾ توهان ايتري ڌوڙ اٿاري سگهو ٿا جو ان ۾ سڀ ڪجھہ ڌڌڙجي وڃي، پر خلق تي ظلم، عذاب ۽ ڏکن جا ڪي اهڙا منظر بہ توهان جي اکين جي آڏو آهن، جيڪي ڏسڻ سان وجود روح جي گهرائين تائين ڏڪي ٿو وڃي، اسان ڇا ٿا ڏسون؟ فقط اهو جيڪو ميڊيا ۾ اچي ٿو، اسان ڇا نٿا ڏسون؟ اهو گهڻو ڪجھہ جيڪو ميڊيا ۾ نہ ٿو اچي!

هڪ صاحب تازو لاهور ۾ انساني حقن جي ڳالھہ ڪندڙ زائفن جو لباس وچ شهر ۾ تار تار ٿيندو ڏٺو تہ ڪنن تي آڱريون رکي چيو، ”ادا! هاڻي تہ حد ٿي وئي، توهان جو ڇا خيال آهي؟ ڇا ملڪ ۾ سچ پچ عورتن جي تذليل جي اها آخري حد هئي؟ الله پيو پناھہ ۾ رکي! اسان سڀني جو مشاهدو آهي تہ اهي انتقام ۽ طاقت ۾ انڌا ٿي ويل ماڻهو ڪيتري پستيءَ ۾ لهي وڃن ٿا؟ شيطان بہ پناھہ! پناھہ! ڪندو هوندو. اها بربريت ڏسي ڪڏهن ڪڏهن تہ ايئن لڳندو آهي ”ماڻهو مرندا پيا وڃن، بگهڙ ڄمندا پيا وڃن.“ اسان مان هر هڪ شهر جي ڪنھن نہ ڪنھن گهٽيءَ ۾ وحشت جو ڪو نہ ڪو منظر ضرور ڏٺو آهي، رت رنو آهي. خدا سڀني کي محفوظ رکي! خبر نہ آهي تہ ڪڏهن ڪنھن جو وارو آهي، اهو حال شايد ڀٽائي صاحب بہ ڏٺو، جو چيائين:

وحده لا شريڪ له، ٻڌءِ نہ ٻوڙا،

ڪه تو ڪنين سئا، جي گهٽ اندر گهوڙا،

ڳاڙيندين ڳوڙها، جت شاهد ٿيندءِ سامهان.

لاهور ۾ انساني حقن جي علمبردار عورتن جو لباس تار تار ٿيو، سو بہ سرڪاري اهلڪارن جي هٿان! عاصمه جهانگير کي هڪ پوليس واريءَ ٻڌايو، ”اهو مٿان کان حڪم هو تہ ايئن ڪجي!“ ان کانپوءِ خدا جي خلق سراپا احتجاج ٿي وئي پر پنھنجن جي روح کي جهوٻو ئي ڪو نہ آيو. وڏين وڏين سونہارين وارا صاحب اسلام ۾ عورت جي احترام، نياڻي ست قرآن کي نہ رڳو بي عزتو ٿيندو ڏسندا رهيا پر اڃا بہ ڏنگي روش هلڻ جي ڳالھہ ڪيائون. انساني حقن لاءِ جدوجهد ڪندڙن جي رستا روڪ سان بڇڙو ڪير ٿيو؟ ۽ جڏهن ٻيھر ميريٿن ڊوڙ ٿي تہ ڪھڙو آسمان ڏري پيو؟

هاڻي تہ اهو چوڻ محض هڪ رسمي ورجاءُ ٿو لڳي تہ هيءُ هڪ بي حس معاشري ۾ وحشي هاتارن جي ڀنڀور جو منظر آهي، جنھن ۾ ڪجھہ فاصلي تي ٿلهيون ٿوٻريون ڳجهون پنھنجي واري جو انتظار ڪري رهيون آهن، جيڪڏهن هاتارن انھن لاءِ ڪجھہ بچايو تہ اهي کائينديون. هو ماس پٽڻ لاءِ اڳ تيار ٿيو ويٺيون آهن، هي پاڪستاني نيشنل جاگرافيءَ جو منظر آهي.

اڱڻ تي رات آهي، چنڊ پنھنجي سفر ۾ آهي ۽ هاتار هڪ ماءُ جي آڏو اکيون چنجهيون ڪري بيٺا آهن. هر هڪ جو هڪ ڀرون هيٺ ۽ ٻيو مٿي آهي. ان ماحول ۾ ڪراچيءَ جون حالتون وري خراب ٿين ٿيون. سنڌ کي انتظام جي نالي ۾ سياسي ٽڪر ڪرڻ جي ڪوشش هڪ ڀيرو ٻيھر زور وڍي ٿي... ۽ پوءِ غيباتي ڌريون ڪراچيءَ ۾ قتل عام جو ڪاروبار ٻيھر تيز ڪن ٿيون، ”سان وڙهندا آهن، ۽ ٻوڙا لتاڙجندا آهن“ پاڪستان ۾ بہ سان وڙهي رهيا آهن ۽ خدا جي ڪمزور مخلوق لتاڙجي رهي آهي. دانھن ڪوڪ تہ وڏي ٿي ٿئي پر هن ”غيباتي سانن“ سان وڙهڻ جي طاقت ڪنھن وٽ آهي؟ غيبات سان غيبات ئي پڄي سگهي ٿي ۽ سچ اهو آهي تہ غيبات پاڻ ۾ وڙهي رهي آهي. زمين ۽ مادي وسيلن تي مالڪيءَ لاءِ جهيڙو آهي پر زمين جا اصل مالڪ هڪ ڪنڊ ۾ بيھي تماشو ڏسڻ کان ٻيو ڪجھہ بہ ڪري نٿا سگهن!

جيڪي ماڻهو خاموش تماشائي ٿي ڏسي نہ سگهيا، انھن جو حال عاصمه جهانگير جھڙو ٿيو، ڄام ساقيءَ جھڙو ٿيو، محمد علي شاھہ جھڙو ٿيو. يا تہ حڪومت القاعدا ۽ ٻين غيباتي دهشتگردن جو نيٽ ورڪ ٽوڙي واندي ٿي پئي آهي ۽ جو هاڻي ملڪ ۾ انساني حقن لاءِ وڙهندڙ عورتن، روزگار جو حق گهرندڙ مهاڻن ۽ امن جو پرچار ڪندڙ ڄام ساقيءَ پٺيان پئي آهي، يا وري، حڪومت دهشتگردن جي آڏو گوڏا کوڙي، هاڻي، نئين مصروفيت ڏيکارڻ لاءِ پنھنجا احترام جوڳا شهري ڦاسائڻ جو ڪم ڪري رهي آهي.

عاصمه ڇا ڪيو هو؟ هن پاڪستان ۾ انساني حقن جي ڳالھہ ڪئي ۽ ان لاءِ هڪ پر امن جلوس ڪڍڻ چاهيو هو، ان ۾ ڇا غلط