اخلاقي پستي ۽ خدمت جي اميد

13 مارچ 2004ع

آئينو روزاني خبرون ڪراچي

اخلاقي پستي ۽ خدمت جي اميد

محمد جمن جڏهن پوليس ۾ سپاهي ڀرتي ٿيو تہ سڀ کان پھريون ڪم اهو ڪيائين تہ وردي پائي پنھنجي جگري دوست جي گهر جو دروازو زور زور سان ۽ تڪڙو کڙڪايائين. وردي پائڻ شرط همراھہ جي چال بدلجي وئي هئي. هاڻي هن جا پير، دماغ ۽ وجود زمين کان ٻہ چار آڱريون مٿي هئا. دروازي تي دڙڪي دار کڙڪو ٻڌي سنگتيءَ اندران ئي پڇيو، ”ڪير آهي؟“

”جلدي در کول، ٻاهر نڪر! گورنمينٽ دروازي تي بيٺي آهي، گورنمينٽ!“ محمد جمن جونيئر ڪنسٽيبل جيڪو هاڻي پاڻ ”گورنمينٽ“ ٿي ويو هو، کڙڪي دار لهجي ۾ چيو. سنڌ ۾ هڪ ڌاڙيل بہ پاڻ کي ”گلو گورنمينٽ“ سڏايو هو. خدا جڏهن حسن ڏيندو آهي تہ نزاڪت پاڻهي اچي ويندي آهي. عام ماڻهو جڏهن وردي پائيندو آهي يا بندوق هٿ ۾ کڻندو آهي تڏهن پاڻ کي ”گورنمينٽ“ ۽ باقي خلق کي حقير مخلوق سمجهندو آهي.

اهو ئي محمد جمن پوءِ گڏھہ گاڏي وارن کان خرچي ڇڏائيندو هو، واٽهڙوئن جا کيسا ڦلهوڙيندو هو، گاڏڙن تان مفت ۾ ميوا ۽ ڀاڄيون کڻندو هو ۽ وڏن آفيسرن کي ”خوش“ ڪري ڇڏيندو هو. هي تہ معمولي سپاهي جا معمولي آزار هئا، وڏن آفيسرن جون ڳالهيون بہ وڏيون هونديون آهن. جيترو وڏو صاحب اوتري وڏي ڳالھہ، رسمي انسپيڪشن مهل جوانن جي آڏو سندن ” اخلاقي تقريرون“ ٻڌندئو تہ هنن تي ڪنھن وڏي روحاني اڳواڻ جي هجڻ جو شڪ پيو ٿيندو.

اهڙي ئي هڪ تقرير ٻڌي محمد جمن جي خانداني شرافت ڪر موڙي اٿي بيٺي. جڏهن سپرنٽينڊنٽ صاحب چئي رهيو هو، ”... تہ پوءِ واعدو ڪريو تہ اڄ کانپوءِ ڪو بہ جوان ڪوڙنہ ڳالهائيندو ۽ رشوت نہ وٺندو... ڇا توهان رشوت وٺندا آهيو؟ توهان مان جيڪو بہ رشوت وٺي ٿو. قطار مان هڪ وک اڳتي نڪري اچي!“ تڏهن محمد جمن جيڪو قطار مان هڪ قدم ٻاهر نڪري سلوٽ ڪري بيھي رهيو، ٻيو ڪو بہ اڳتي ڪو نہ آيو. هن کي سچ ڳالهائن جو انعام ڏهن رپين جو نوٽ مليو ۽ ٿاڻي تان بدلي ڪري ”لائين حاضر“ ڪيو ويو.

پوليس جو جهان اجهو ايئن هلي رهيو آهي. ڇا ادارا ايئن هلندا آهن؟ افسوس! پوليس جھڙو اهم ادارو، ٺيڪ طرح سان ادارو بڻجي ئي نہ سگهيو آهي. هن اداري جا سڀ رڪن طاقت جي ڀرپور خمار ۾ ”خدائي فوجدار“ ٿي ويا آهن. قانون ميڻ جي مورتيءَ وانگر سندن هٿن ۾ شڪل بدلائي ٿو، ظالم کي مظلوم ڏيکاريو ٿو وڃي ۽ مظلوم کي ظالم، اهڙو ڪمال تہ ڪنھن ڪري ڪو نہ ڏيکاريو!

ان هيڏي ساري طاقت، طاقت جي نشي ۽ طاقتور برادريءَ جي باوجود هي شڪايت ٿو ڪري تہ وٽس اختيار نہ آهن. ڪرمنل دنيا وڌيڪ مضبوط آهي ۽ قانون ۾ خاميون آهن خدا جي پناھہ! جيڪڏهن هن کاتي وٽ اڃا بہ اختيار ڪو نہ آهن ۽ انھن کي اڃا وڌيڪ طاقت گهرجي تہ پوءِ خلق جو ڇا ٿيندو؟ اڄ بہ خلق پنھنجي خدا جي سهاري پئي هلي، ڪنھن کي بہ پوليس وٽان مدد جو آسرو ڪو نہ آهي.

هفتو اڳ هڪ چئنل تي پوليس جي ڪارڪردگي تي وڏو بحث نما ملاکڙو هليو. جنھن ۾ پياري پاڪستان جي چئني صوبن جي آءِ جي صاحبن کي اسٽيج تي ويھاري مهمان خاص جو رتبو ڏنو ويو. سنڌ جو آءِ جي سيد ڪمال شاھہ، بلوچستان جو آءِ جي ڊاڪٽر شعيب سڊل، سرحد جو آءِ جي رفعت پاشا ۽ پنجاب جو آءِ جي جنھن جو نالو مون کي انڪري نٿواچي جو هو ايترو خاموش رهيو جو سندس نالو اسڪرين تي ظاهر ئي نہ پيو ٿئي. اڄڪلھہ غريب غربي وڏن ماڻهن جا نالا ياد ڪرڻ ڇڏي ڏنا آهن. جيڪو صاحب آءِ جي هجي، جيڪو نہ هجي! خلق کي تہ اها ئي ڀوڳنا ملي ٿي جيڪا اڳي بہ هئي.

سرڪار بہادر ملڪ ۾ نئون پوليس نظام متعارف ڪيو آهي ”پوليس آرڊر 2002ع“ اهو بہ ٻہ سال پراڻو ٿي چڪو آهي پر ملڪ ۾ ساڳيو ڪرائم ريٽ آهي، ساڳي رشوت ۽ عوام سان ساڳي جٺ، اصل ايئن جو چئجي ”ساڳيا لاٽون ساڳيا چگھہ“.

ٽي وي چئنل تي 50 منٽ زوردار بحث هليو، ٻنہي پاسن کان (عوامي ڌر ۽ مهمان خاص ڌر) زوردار مباحثو هليو، ڪنھن مهل تاڙيون وڳيون تہ ڪنھن مهل زباني فائرنگ بہ ٿي، صورتحال اهڙي جو ڪمال شاھہ هڪ موقعي تي رومال ۾ ويڙهي چيو، ”عوام وري ڪھڙو پارس آهي، ان ۾ بہ ڪرپٽ، ڪرمنل ۽ قانون ڀڃندڙ ڏوهاري ويٺا آهن!“ هن صاحب کي ڪاوڙ ان مهل آئي جڏهن حاضرين مان ڪنھن صاحب الزام هنيو تہ پوليس وڏي پئماني تي ڪرپٽ آهي ۽ قانون جي نالي ۾ غنڊا گڙدي ڪري ٿي. شاھہ صاحب ڪافي جهان ديد ماڻهو آهي. هن ڊاڪٽر شعيب سڊل جي جوشيلي رد عمل کي بہ ڪنٽرول ڪيو. هڪ وڪيل صاحب شعيب سڊل کي چيو، ”پوليس وارا بي ڪردار آهن ۽ نظام جي خرابي ۾ سندن وڏو حصو آهي.“ جواب ۾ آءِ جي صاحب وڪيل صاحب تي جوابي فائرنگ ڪئي، ”اسان کي بہ اڪثر وڪيلن جي ڪردار جي خبر آهي!“

ڇڏيو صاحبو! گند ۾ لٺيون هڻبيون تہ ڌپ ئي اٿندي، گلاب موتئي جي خوشبو ڪو نہ پلٽجندي. پر مسئلو اهو آهي تہ هن مسئلي کي ڇڏي بہ نٿو سگهجي. نيٺ بہ خدا جي خلق قانوني ۽ غير قانوني بدمعاشين کان ڇوٽڪارو چاهي ٿي، عذابن جي دنيا مان نڪرڻ چاهي ٿي. پر هي معاشرو عذابن مان نڪري تہ ڪيئن نڪري؟ جن تي تڪيو آهي يا جن جي ذميواري آهي سي پاڻ ليڪا لنگهي ٿا وڃن.

جھہ سي لوڙائو ٿيا، جنين پر رهن

مارو منجھہ ٿرن، ڪنھن در ڏيندا دانہڙي (شاھہ)

بحث هلندي هڪ مائي صاحبہ وڏي واڪي ۽ وڏي همٿ سان پڇيو، ”پوليس جو مطلب ڇا آهي....؟“ ۽ پوءِ پاڻ ئي جواب ڏنائين، ”لائسنس يافتہ غنڊا.“ پر مائي صاحبہ جي ڳالھہ سڀني کي ٽهڪ ڏياري ڇڏي، ٽهڪ ڏيئي ٽارڻ سان مسئلو حل ٿئي تہ ضرور ايئن ڪجي. هتي تہ ٽهڪ ئي چهڪ ٿي پيا آهن.

عوام کي موقعو ڪو نہ ٿو ملي جو پنھنجي ڳالھہ وڏي واڪي چوي. جنھن کي موقعو ملي ٿو اهو ڦهڪائڻ ۾ دير نٿو ڪري. ڪڏهن ڪڏهن تہ ايئن لڳندو آهي ڄڻ همراھہ سچ چوڻ جي جوش ۾ سر جو سانگو بہ لاهيو ڇڏين. چئبو تہ خلق ۾ جرئت موجود آهي پر جيڪڏهن قانون جا محافظ ”جان جي امان“ ڏين تہ گهڻا ماڻهو سچ ٻڌائي سگهن ٿا. هي بہ عجيب ملڪ آهي جيڪي ماڻهو سچ ٻڌائڻ چاهين ٿا انھن کي ڪير ٻڌي ڪو نہ ٿو ۽ جان جو خطرو ٿئي ٿو پر محافظن وٽان حفاظت نٿي ملي ۽ جيڪي ماڻهو ڪجھہ نٿا ڄاڻن يا سچ ٻڌائڻ نٿا چاهين انھن لاءِ محافظن وٽ ”سچ پترو“ موجود آهي.

هڪ آءِ جي صاحب جڏهن ايئن چيو تہ پوليس بہ سماج جو حصو آهي ۽ ان ۾ موجود نفريءَ ۾ بہ چڱائيءَ ۽ برائيءَ جي شرح اها آهي جيڪا باقي سماج ۾ آهي. تڏهن هن هڪ دليل سان پوليس کاتي کي ڄڻ تہ سنگين الزامن کان بري ڪري ڇڏيو. جيڪڏهن قانون جي محافظن ۾ برائي جي شرح ساڳي آهي تہ پوءِ يقينن اهو الزام درست آهي تہ پوليس ۾ لائسنس يافتہ غنڊا بہ موجود آهن. جيڪڏهن سچ پچ اهو الزام درست آهي تہ پوءِ هن کاتي جي وجود جو جواز نٿو بچي. معاشرو قانون شڪنيءَ کان فقط ان مهل پاڪ ٿي سگهي ٿو جڏهن پوليس کاتي ۾ ڪو بہ سپاهي ۽ آفيسر اخلاقي طور ڪمزور نہ هجي.

پوليس جو انداز ۽ احتسابي عمل ايڏو تہ زبردست آهي جو ڪنھن خاص وقت 2100 پوليس وارن کي سزا ملي پر اهي جلد بحال ٿي ويا. ڪو بہ سپاهي يا آفيسر قانون شڪنيءَ جي سزا ۾ جيل نہ ويو (جڏهن معمولي ڳنڍ ڇوڙ ۽ روزي خور بہ جيل وڃن ٿا). آ�