اخلاقي تعليمات جي وسعت

اخلاقي تعليمات جي وسعت

قرآن مجيد هڪ قوم يا هڪ زماني واسطي نه موڪليل هو، تنهنڪري ان جي اخلاقي تعليمات جو دائرو ايترو وسيع آهي جيترو انسان جي ذات. اهو اهڙو ڪتاب آهي جو سڀني ماڻهن کي سڀني حالتن ۾ ڪامل هدايتون ڏئي ٿو، جاهل جهنگليءَ کي خواه عاقل فيلسوف کي، ڌنڌي واري ماڻهوءَ کي خواه گوشه نشين کي، شاهوڪار کي خواه مسڪين کي. قرآن شريف ۾ ايتريون هدايتون ۽ قانون سمايل آهن جو هر هڪ شخص پنهنجي حالت موافق قانون ان مان لهي سگهي ٿو. جيڪڏهن هڪ طرف ان ۾ اهڙيون هدايتون آهن جو هڪ جهنگلي کي مٿين ڏاڪي تي آڻڻ ۽ رواجي معاشرتي اخلاق سيکارڻ لاءِ موزون آهن ته ٻئي طرف وري اهڙا قانون موجود آهن جي اخلاقي ۽ روحاني ترقي جي مٿين ڏاڪن وارن لاءِ هادي ٿين. اعليٰ اخلاقي تعليمون بيشڪ انسان جي ترقي لاءِ ضروري آهن، پر اهي انهن کي فائدو ڪري سگهنديون جيڪي انهن کي سمجهي سگهندا. پر عام ماڻهو ڪهڙي به سڌريل قوم جا انهن جي سمجهڻ جا لائق ناهن. تنهنڪري قرآن شريف سڀني منزلن لاءِ هدايتون ٿو ڏئي جي منزلون انسان کي جهنگلپڻ کان وٺي اعليٰ روحاني ترقيءَ تائين لتاڙڻيون ٿيون پون. اهي هدايتون انسان جي عملن جي هر هڪ شاخ به نسبت آهن ۽ انسان جي سڀني قوتن جو واڌارو گهرن ٿيون. جيڪي ئي خاصيتون انسان ۾ رکيل آهن تن سڀني کي اسلام نرمي ۽ شجاعت ٻئي خاصيتون عمل ۾ آڻڻ سيکاري ٿو مگر هر هڪ پنهنجي پنهنجي مناسب موقع تي. اسلام عفو (معافي ڏيڻ) سيکاري ٿو مگر هدايت ٿو ڪري ته جڏهن ڏوهه جو قسم اهڙو هجي جو سزا جو ضرور ٿئي تڏهن انهي ڏوهه جي قدر تي سزا ڏيڻ گهرجي. اسلام سيکاري ٿو ته. معافي تڏهن ڏيو جڏهن انهيءَ مان چڱائي نڪري. اسلام وري ائين به ٿو سيکاري ته تمام مشڪل حالتن ۾ به اعليٰ صفتون قائم رکو، مثلا ايمانداري ڏيکاريو اگرچه ان ايمانداري جي ڪري تڪليفن هيٺ اچو؛ سچ ڳالهايو اگرچه اهو سچ توهان جي پيارن مائٽن يا دوستن جي برخلاف هجي، همدردي ڏيکاريو اگرچه ان ۾ پنهنجو نقصان ٿئي، سخت مصيبتن ۾ به صبر اختيار ڪيو، انهن سان به ڀلائي ڪيو جن توهان سان برائي ڪئي هجي وغيره. تنهن هوندي به اسلام وچون رستو ٿو سيکاري: اسلام سيکاري ٿو ته جيڪي شريف جذبا انسان ۾ رکيل آهن تن کي دنيا جي ڌنڌن ۾ رهي ڪري عمل ۾ آڻيو. اسلام نٿو سيکاري ته دنيا کان الڳ رهي سڀ لاڳاپا لاهي ڇڏيو. هو پاڪدامني ٿو سيکاري مگر نه پاڻ کي کدڙو ڪرڻ سان، هو خدا جي عبادت جي هدايت ٿو ڪري مگر نه راهبن وانگر، هو دولت سخاوت ۾ خرچ ڪرڻ جي ترغيب ٿو ڪري پر نه ايتري قدر جو بيوس ۽ تنگ حال ٿي پئجي، هو فرمانبرداري سيکاري ٿو مگر نه پنهنجي عزت کوهڻ سان، هو معافي ڏيڻ جي هدايت ڪري ٿو مگر نه ايتري قدر جو ڏوهي بي پرواهه ٿي قوم کي ناس ڪري ڇڏين، هو پنهنجن حقن ماڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي مگر نه اهڙي طرح جو پراوا حق مارجي وڃن ۽ اسلام حڪم ٿو ڪري ته پنهنجي دين جي اشاعت ڪريو، مگر نه ٻين جي مذهب کي گهٽ وڌ ڳالهائڻ سان.