ائٽمي هٿيارن جي ڊوڙ ۾ ڪيستائين ڊوڙبو؟

18 ڊسمبر 1995ع

ائٽمي هٿيارن جي ڊوڙ ۾ ڪيستائين ڊوڙبو؟



هندستان ٻيو ائٽمي ڌماڪو ڪرڻ جي تيارين ۾ آهي ۽ روس هندستان کي 45 بين البراعظمي ائٽمي ميزائيل فراهم ڪندو. هندستان جو ائٽمي ڌماڪي بابت ارادو ٻڌڻ کانپوءِ پاڪستان ايئن پريشان آهي جيئن ڪو بيگناهه واٽ ويندي ٻڌجي وڃي ۽ لاڪپ مان ايندڙ ويندڙ کي دانهون ڪري چوي ته ”ٻيلي! منهنجن مائٽن کي خبر ڪر! سنگت کي اطلاع ڏي!“ پاڪستان جي وزارت خارجه به ڪجهه ايئن ئي دانهن ڪئي آهي، وزارت چوي ٿي، ”بطروس غالي کي خبر ڪيو! آمريڪا، روس، برطانيا ۽ فرانس کي خبر ڪيو!“ اها بي ڳالهه آهي ته انهن ملڪن کي اڳواٽ ئي اطلاع آهي. اها رپورٽ خود آمريڪا ڏني آهي ته هندستان ڪهڙين تيارين م آهي پر پوءِ به پاڪستان تي دٻاءُ وجهڻ جي خيال کان ٻيهر چيو پيو وڃي ته پاڪستان ۾ ائٽمي مانيٽرنگ سسٽم هڻايو وڃي!

ڳالهه اتان شروع ٿي ته پاڪستان کي عالمي مارڪيٽ مان ڪي اهڙا هٿيار ملي رهيا آهن جن جي هجڻ ۽ نه هجڻ سان ڪو به فرق نٿو پوي. اها تسلي ڪرڻ کانپوءِ ته انهن هٿيارن جي فراهميءَ سان اپکنڊ ۾ اڳ کان موجود طاقت جي توازن ۾ تر جيترو به فرق نه پوندو، ان سودي جي ڪليئرنس ڏني وئي. خود آمريڪا چيو ته جيڪڏهن هندستان ۽ پاڪستان وچ ۾ روايتي هٿيارن سان جنگ لڳي ته 15 ڏينهن اندر ٻئي ملڪ محسوس ڪندا ته سندن گوليون کپي ويون آهن. پر، هندستان پاڪستان جي هٿيارن واري ”مسڪين ڊوڙ“ تي به احتجاج ڪيو ۽ ان کانپوءِ هڪٻئي پويان ٻه ڌماڪيدار خبرون پهتيون ته هندستان ائٽمي ڌماڪو ڪري رهيو آهي ۽ روس کيس بين البراعظمي ميزائل ڏيندو. خود اها خبر پاڪستان جي دفاعي شعبي لاءِ ائٽمي ڌماڪي کان گهٽ نه آهي. يقينن پاڪستان جي وزارت دفاع، جنهن تي ڪالهه تائين وڏو دٻاءُ هو ته فوجي خرچ گهٽائي، اڄ کيس اهو چوڻ لاءِ دليل ملي ويو آهي ته ”قوم کي گاهه کاريو پر دفاعي خرچ ايترو ڪيو جو ڀارتي ائٽمي ارادن ۽ روسي ميزائلن جو ٽوڙ هٿ اچي!“

ڀارت جا فوجي ارادا خطرناڪ به ٿي سگهن ٿا پر اهي ٻئي خبرون پاڪستان تي هٿيارن جي ڊوڙ ۾ شريڪ نه ٿيڻ لاءِ دٻاءُ به ٿي سگهن ٿيون ته ”ان ڊوڙ ۾ تون ڪيستائين ڊوڙندين؟ جيڪڏهن تون هڪ هٿيار وٺندين ته پوءِ ڀارت هڪ گدام وٺي سگهي ٿو.“ برائون ترميم کانپوءِ لڳي ٿو ته پاڪستان تي دٻاءُ وجهڻ جي صرف اها ئي صورت سوچي وئي آهي ته ان کي احساس ڏياريو وڃي ته هٿيارن جي ڊوڙ ۾ پاڪستان هندستان کي پڄي نٿو سگهي. ان ڪري ان خيال تان لهي وڃي ته ڪو هٿيارن جو حصول ئي آخري حل آهي!

پاڪستان دانهن ڏيڻ لاءِ بطرس غاليءَ جو لو به کنيو. ”گڏيل قومون“ ايڏي ته ”زبردست طاقت“ رکندڙ ادارو آهي جو بوسنيا جي جنگ ٽن سالن کانپوءِ ان وقت بند ڪرائي سگهيو جڏهن ان جنگ ۾ اڍائي ٽي لک ماڻهو مري چڪا ۽ سڀ جيئرا دربدر ٿي ويا. آمريڪا تي تبصرو ان ڪري بيڪار آهي جو ان پريسلر ترميم کانپوءِ پاڪستان تي دٻاءُ جو ٻيو طريقو اجهو اهو ڪڍيو آهي. روس ته پاڻ ڀارت کي هٿيار ڏيندڙن ۾ سامل آهي. فرانس پاڻ ئي تازو هڪ ائٽمي ڌماڪو ڪري چڪو آهي، باقي برطانيا پاڻ کي فوجي طاقت ۽ سفارتي پاليسين سان ڪجهه اهڙيءَ طرح رکيو آهي جو ان مهل تائين سندس ڪن تي جونءَ نٿي چري جيستائين سندس پنهنجن مفادن کي ڌڪ نه رسي. برطانيه جي مٿي ۾ هڪ وڏي جونءَ الطاف حسين جي شڪل ۾ به گهر ڪري ويٺي آهي پر ان جو وجود برطانيه لاءِ ان مهل تائين نه هئڻ جي برابر آهي جيسين اها پاڻ برطانيا جي مٿي مان رت چوسڻ جي ڪوشش نٿي ڪري!

پاڪستان ۽ هندستان جي پرڏيهي وزارتن جا لهجا به نوٽ ڪرڻ جهڙا آهن. پاڪستاني وزارت چوي ٿي، ”فلاڻن فلاڻن کي پاڪستان جي ڳڻتيءَ کان آگاهه ڪيو! ڀارت ڌماڪو ڪيو ته پوءِ پاڪستان لاءِ به ائٽمي ڌماڪي جو مطالبو نظر انداز ڪرڻ مشڪل ٿي پوندو، ڀارت جن پيرن تي هلي پيو آهي ان سان امن ۽ سلامتي تباهه ٿي ويندي.“ اهو لهجو ايئن آهي ڄڻ ڪو مدد لاءِ اوڙي پاڙي کي پڪاريندو هجي! پر، ڀارتي پرڏيهي وزارت ٺوس اکرن ۾ چوي ٿي، ”ڏکڻ ايشيا کي ائٽمي هٿيارن کان پاڪ رکڻ ممڪن نه آهي.“ ڀارتي پرڏيهي وزير خارجه پرناب مڪرجي ان حد تائين چوي ٿو ته، ”ائٽمي هٿيارن جو ڦهلاءُ بين الاقوامي مسئلو آهي، ان کي روڪڻ آمريڪا جي وس ۾ نه آهي!“ هو سڌيءَ طرح چوي ٿو ته ”ڪشمير ۽ ڀارت پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ تي حاوي آهن ۽ اسان پاڪستان کي نظر انداز ڪري نٿا سگهون. اسان جي اها به ذميواري آهي ته ڪشمير جي سلسلي ۾ پاڪستان جي ڪوششن جو جواب ڏيون!“

اهو ته هو مسٽر مڪرجيءَ جو ڪشمير، هندستان ۽ پاڪستان جي حوالي سان جواب پر جڏهن هو ايئن چوي ٿو ته، ”ڏکڻ ايشيا ۾ ائٽمي هٿيارن جي ڦهلاءَ کي روڪڻ ڪلنٽن انتظاميا جي وس جي ڳالهه نه آهي، هي بين الاقوامي مسئلو آهي ۽ ان جو علائقائي حل مسئلي جو تدارڪ ڪري نٿو سگهي“ ته اها ڳالهه وڌيڪ ڳنڀير ٿي وڃي ٿي! جيڪڏهن مسئلي جو علائقائي حل(جيڪو ڪشمير جي حوالي سان ئي آهي) به مسئلي جو تدارڪ نه آهي ته ان جو مطلب هو آهي ته ڀارت جي اکين ۾ ڪشمير جهڙا يا ان کان به وڌيڪ ڪي ٻيا معاملا آهن، مفادن جون ڪي ٻيون اهڙيون سرحدون به آهن جن کي هندستان محفوظ ڪرڻ چاهي ٿو. اهي سرحدون ڪهڙيون آهن؟ ڇا هندستان پاڻ کي سپر پاورز جي ان قطار ۾ آڻڻ جون تياريون ڪري رهيو آهي جتي ويٽو پاور موجود آهي؟ ڇا هندستان اهو تسليم ڪرائڻ گهري ٿو ته هو به ”ويٽو پاور“ اختيار ڪرڻ جو حقدار آهي؟

هندستان ويٽو ۽ سپر پاور هجڻ جو رتبو وٺي سگهي يا نه، وٽس ائٽمي هٿيارن جو وجود هڪ خوفناڪ حقيقت آهي. هٿيارن جي ڊوڙ ۽ طاقت وڌائڻ جو هي جنون ڪنهن ننڍي طاقت کي نهوڙي يا نه نهوڙي پر سنڌ ۽ پنجاب جو عوام سڌيءَ طرح انهن ائٽمي هٿيارن جي پاڇي ۾ ويٺو آهي. خدانخواسته ڪڏهن هندستان اهي هٿيار استعمال ڪيا ته ان جو ٽارگيٽ سنڌ ۽ پنجاب جا شهر هوندا ۽ مرڻ وارا هي هوندا جيڪي اڄ نوڪرين ۽ مانيءَ جي ڳڀي لاءِ هڪٻئي کي ڳڀا ڳڀا ڪرڻ لاءِ ڇتا ٿي رهيا آهن. بم اهو پڇي ڪو نه ڪرندا ته ڪهڙو ماڻهو ڪهڙي ٻولي ڳالهائي ٿو، ”مهاجر“ آهي، سنڌي آهي يا سرائيڪي، بلوچ، پٺاڻ ۽ پنجابي!

هندستان ۽ پاڪستان جو جهيڙو ڪٿان شروع ٿيو ۽ ڪٿي ختم ٿينديو؟ اهي سوال پنهنجي جاءِ تي ڏاڍا اهم اهن ۽ هر ماڻهو آزاد آهي ته انهن تي سوچي. پر، اهو سوچڻ ته ٻن حڪومتن جي جهيڙي ۾ اسان ڪناري تي بيٺا هونداسون، هڪ عجيب لاتعلقي هوندي. ان سڄي جهيڙي ۾ ڀوڳڻ واري ڌر عوام ۽ ڌرتي هوندي آهي، ائٽمي جنگ هجي يا روايتي جنگ هجي! ٿيندو ايئن آهي جيئن افغانستان، بوسنيا، يا عراق ۾ ٿيو يا جيئن چيچنيه ۾ ٿيو. هندستان جو ائٽم بم جيترو ڪنهن پاڙيسري رياست ۽ حڪومت لاءِ خطرو ٿي سگهي ٿو ان کان وڌيڪ انهن کي خطرو آهي، جيڪي ان رياست ۾ رهن ٿا. پاور پاليٽڪس ته هوندي ئي بي رحم آهي، جڏهن ڪا ڌر سپر پاور ٿيڻ لاءِ سرگرم هجي تڏهن اها ڪيتري حد تائين وڃي سگهي ٿي؟ ان جو مثال جنگ عظيم دوران خود آمريڪا، جرمني، روس، برطانيا ۽ جاپان جي