وفاقي مرڪزيت ناڪام ٿي وئي آهي؟

وفاقي مرڪزيت ناڪام ٿي وئي آهي؟



توهان ڪڏهن بمباريءَ کانپوءِ ڪنهن شهر جي کنڊر تي بيٺل ماڻهن کي جاين جي ڍير مان پنهنجو سامان ڳولندي ڏٺو آهي؟ پاڪستان جي انتظامي، سياسي ۽ معاشي نظام هن وقت ان کان مختلف ڪو نه آهي. اسان سڀ پنهنجيون وڃايل شيون ڳولي رهيا آهيون. انهن سڀني ۾ سڀ کان اهم اهو دستاويز آهي جيڪو 23 مارچ 1940 تي لکيو ويو ۽ پوءِ وڃائجي ويو. ان دستاويز ۾ ڇا هو؟ ان تي ٻيهر موٽي ٿا اچون، في الحال ته اڄوڪي سنڌ جون جهلڪيون ٿا ڏسون:

جنهن ڏينهن تي اورنگيءَ جو الله والا ڪاليج ”کجي گرائونڊ“ جي صورت ۾ ظاهر ٿيو ۽ اتان چئن مان ٽي لاش ٻورين مان مليا، ان ئي ڏينهن تي سڄي ملڪ ۾ وڏي پئماني تي اهو افواهه گردش ڪندو رهيو ته پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت کي هٽائي پاڪستان جي دوري تي آيل عالمي بينڪ جي نائب صدر شاهد برڪيءَ کي نگران وزيراعظم بڻايو ويو آهي. شاهد برڪيءَ افواهن جي ته ترديد ڪئي پر ٻه اهم ڳالهيون ضرور چيون. هڪ اها ته پاڪستان جا سڀ ادارا ناڪام ٿي چڪا آهن ۽ ٻي اها ته هن هڪ 10 نڪاتي پروگرام جي رٿ ڏني. ان ئي ڏينهن تي ايم ڪيو ايم الطاف حسين هڪ اهڙي ڳالهه ڪئي جيڪا تاريخ لاءِ دسرت آهي پر اها نه سندس منهن تي ٺهي ٿي ۽ نه وري اها سندس گروهه تي ٺهڪي ٿي. هو چوي ٿو، ”ايترو رت نه وهايو جو هيءَ زمين پنهنجي جاگرافي بدلائي ڇڏي! اپکنڊ ۾ ظلم ٿيو ته پاڪستان ٺهيو، بنگالين جو قتل عام ٿيو ته بنگلاديش ٺهيو. هاڻي وري رت وهايو پيو وڃي، زمين گهڻو وقت پنهنجي اولاد جو قتل برداشت نه ڪندي.“

ههڙي ڌماڪيدار صورتحال ۾ هڪ ٻيو به اهم اجلاس ٿيو آهي، جنهن جو عنوان هو ”پاڪستان ۾ وفاقي نظام ناڪام ٿي چڪو آهي.“ پاڪستان ۾ وفاقي نظام ڪامياب ٿيو هجي ها ته هتي ”کجي گرائونڊ ۽ ٻورين ۾ لاش“ نه ملن ها! هر نئين ڏينهن معيشت جي تباهيءَ سبب حڪومتن جي ڊهڻ جا افواهه يا واقعا سامهون نه اچن ها! بنگلاديش نه ٺهي ها! وفاقي نظام تي ڳالهائڻ کان اڳ الطاف حسين جي ”تاريخي سمجهه“ جو جائزو وٺڻ ضروري ٿي پيو آهي. شايد هو صاحب اهو ٻڌڻ پسند نه ڪندو ته هندستان تڏهن ورهايو ويو جڏهن ماڻهن مان گڏجي رهڻ جو مادو ختم ٿي ويو ۽ مغل درٻار سان ڳنڍيل رعايت يافته طبقي جي مٿي ۾ ويٺل برتريءَ جي احساس وارو اٺ سندن ميڄالي مان نه نڪري، نه نڪتو. اهو نه وسارڻ گهرجي ته ورهاڱي جي ڳالهه هندن نه، انهن ڪئي جيڪي اڄ پاڻ واويلا پيا ڪن! بنگلاديش جي جدا ٿيڻ جو مهڻو ڏيڻ کان اڳ الطاف حسين کي البدر، الشمس ۽ اهي بهاري ياد رکڻ گهرجن جن جي حمايت هو اڄ تائين ڪري رهيو آهي. بنگالين جو رت وهائڻ ۾ ان ساڳي سوچ جو عمل دخل هو ته گڏ رهي نٿو سگهجي ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ هو پاڻ معتبر ۽ بنگالي تڇ هئا. هاڻي وري هڪ ٻي رتوڇاڻ جي ڳالهه ڪئي پئي وڃي! ظلم ڪير پيو ڪري ۽ ڪنهن تي؟ کجي گرائونڊ، الله والا ڪاليج سميت بيشمار اذيت گهرن ۾ ويهي لاش پارسل ڪرڻ جو ڌنڌو نه بلوچ ڪيو آهي نه سنڌيءَ، نه پنجابيءَ، نه پٺاڻ ۽ نه سرائيڪيءَ! ته پوءِ هي جهنم جا داروغا ڪير آهن جيڪي ڪراچيءَ ۾ ”گڏجي نه هلي سگهڻ“ واري سوچ کي هوا ڏيئي ”زمين جاگرافي بدلائڻ“ جي ڳالهه پيا ڪن؟

پاڪستان ۾ وفاقي نظام جي ناڪاميءَ جا جتي ٻيا بنيادي ڪارڻ آهن اتي سياستدانن جي اها سوچ به اوترو ئي ڪم ڪري رهي آهي ته هر چونڊيل حڪومت وقت کان اڳ ۾ ختم ٿئي، عدليه جو احترام نه ٿئي ۽ امن قائم نه ٿئي. لالچي سياستدانن پنهنجي سوچ نه بدلائي ته پوءِ جاگرافي ۽ تاريخ اهڙيون شيون آهن جيڪي ڪنهن مٺ ۾ ڪو نه رهنديون آهن، اهي ڪي اهڙا پکي ڪو نه آهن جن کي بندوق يا ڪنهن ٻي طاقت سان قيد ڪري سگهجي!

سنڌ جي حالت غلام هاريءَ جهڙي لڳي پئي آهي پر حاڪمن جي سياسي بيانن جي ڌم لڳي پئي آهي. سنڌ جو گورنر ڪمال اظفر چوي ٿو ته ”ڪراچيءَ جي مسئلي جو حل دهليءَ وارا ٻڌائين!“ يقينن هو اهو ٿو چوڻ چاهي ته ڪراچيءَ جون حالتون ڀارت جي مرضيءَ تي درست ۽ خراب ٿينديون. ڀائي صاحب باقي توهان ڪهڙي ڪارج جا آهيو؟ اسلام آباد ۽ ڪراچيءَ ڇو نه ٿي ٻڌائي جو دهليءَ کان جواب حاصل ڪرڻ جي صلاح ڏني پئي وڃي؟ ڳالهه صاف آهي ته رياستي ادارن جو ڪنهن به ڳالهه تي ضابطو ڪو نه آهي. اها صورتحال اڄ پ پ حڪومت جي آهي ته سڀاڻي به هوندي، ڀلي ته ڪا ٻي حڪومت نراڙ تي خاص ڪئپ رکي اچي. سنڌ جي ڳڻتيءَ جو سوال اهو آهي ته وفاق، جنهن کي ”ماءُ“ جو درجو ڏنو ويو، سٺي ماءُ ثابت نه ٿي. خود سنڌ حڪومت چوي ٿي ته، ”سنڌ معاشي طور خوشحال ۽ وفاق کي وڌيڪ ٽيڪس ڏيندڙ صوبو آهي، ان جي باوجود اسان جي حالت ٻين صوبن کان خراب آهي. اسان تان قرض نه لهڻ جو وڏو سبب واپڊا ۽ ڪي اي ايس سي پاران صوبي تي چڙهيل قرض آهي. سنڌ 4 ارب رپين جي مقروض آهي پر ٻيا صوبا نالي ماتر مقروض آهن. نئين قومي مالياتي ڪميشن جو اجلاس 21 ڊسمبر تي طلب ڪيو ويو آهي ۽ ڪو فيصلو ڪيو ويندو.“ حڪومت ڪجهه به چوي پر سنڌ جي ماڻهن کي خاطري آهي ته ڪجهه به ڪو نه ٿيندو، انگن اکرن جي هيرا ڦيري ۽ ڪوڙن واعدن کانسواءِ ڪجهه به نه ورندو.

سنڌ جو وڏو وزير سيد عبدالله شاهه جيڪو پنهنجو ڀاءُ دهشتگردن هٿان وڃائي ويٺو آهي، فقط ايترو نه ڪري سگهيو آهي جو غير ملڪي ماڻهن جا ووٽ ووٽر لسٽن تي چڙهڻ کان روڪائي سگهي! شاهه صاحب اڃا به ترڪيبون ڳولڻ جي ڳالهه پيو ڪري جڏهن ته لسٽن تي نالا چاڙهڻ لاءِ جيڪي غير ملڪيءَ جو نالو لسٽ تي چڙهڻ کان روڪڻ جي ڪا گنجائش ڇڏي ئي ڪو نه وئي آهي. ڳالهه مختصر اکرن ۾ اها اهي ته جناب ڪو به سسٽم نه بچيو آهي، ڪو به چيڪ بيلنس نه بچيو آهي، ڪو به قانون صحيح طرح عمل ۾ نه آهي ۽ نه وري ڪو حاڪم يا منتظم ان پوزيشن ۾ آهي ته ڪجهه بچائي سگهي، ڪجهه بچيو هجي ته بچي! هتي ته سڀ ڪجهه تباهه ٿي چڪو آهي. ڇا اهو ثبوت ڪافي نه آهي ته پاڪستان ۾ وفاقي نظام ناڪام ٿي چڪو آهي؟ هاڻي وفاق به نالي ماتر آهي ۽ نظام ته آهي ئي ڪو نه!

1940ع وارو دستاويز وڃائجي ڪو نه ويو آهي، ان کي قومي دستاويزن جي مڙدهه گهر واري ”برف خاني“ ۾ بند ڪيو ويو آهي. ان دستاويز ۾ ڇا هو؟ ڪجهه خود مختيار رياستن جو ذڪر هو جن کي رضا خوشيءَ سان گڏجي ڪجهه طئي ٿيل حقن هيٺ هڪ ملڪ ۾ شامل ٿيڻو هو. ممتاز ڀٽو بالڪل درست چوي ٿو ته جيڪڏهن 1940ع واري ٺهراءَ ۾ برابريءَ وارا حق نه هجن ها ته پاڪستان کي ڪو به قبول نه ڪري ها! وفاقي نظام جي ناڪاميءَ تي غور ڪندڙ سياستدانن ۽ دانشورن جي اجلاس ۾ جيڪي اهم ڳالهيون چيون ويون انهن مان ڪجهه هي آهن: وفاقي نظام جو تصور پاڪستان جي خالقن به پيش ڪو نه ڪيو هو. زوري ٿاڦيل مرڪزيت واري نظام ۾ 25 سال فوجي راڄ هليو، باقي عرصي ۾ 18 سولين صدرن به ڪو ٻوٽو نه ٻاريو. وفاقي نظام سڄي دنيا ۾ ناڪام ويو آهي، ان کي بندوق جي زور تي قائم رکي نٿو سگهجي. هتي نظام صحيح نموني نافذ ئي ڪو نه ٿيو آهي. سڀني کي گڏجي هاڻوڪو نظام تبديل ڪرڻ گهرجي. وفاقي نظام ناڪام ٿيو آهي هاڻي ڪنفيڊرل نظام کي موقعو ڏنو وڃي. پاڪستان گڏيل قومن جي رياست �