2020-11-06
داخلا نمبر 1329
عنوان شاهه حبيب (وفات 1144هه، 1732 ـ1731ع)
شاخ ڀٽائي، سوانح عمري
پڙهيو ويو 11372
داخلا جو حوالو:
هن داخلا جون تصويرون نه مليون
شاهه حبيب (وفات 1144هه، 1732 ـ1731ع)
شاهه حبيب جي جنم جو سال معلوم نه آهي جيڪو شاهه لطيف جي جنم کان ٽيهه ٻٽيهه سال اڳ لڳ ڀڳ 1070هه ٿي سگهي ٿو. البت سندس وفات جو سال 1144 هه آهي جيڪو سندس روضي جي سامهون ديوار تي تاريخي مادي واري سٽ جي صورت ۾ لکيل آهي ”الموت جِسُر يُؤصِلُ الحبيبَ لِلِقاء الحبيب ـ 1144“ (موت هڪ پُل آهي جيڪا هڪ دوست کي ٻئي دوست سان ملائي ٿي). مولانا دين محمد وفائي به ساڳي تاريخ لکي آهي (ص.109) پر ان سٽ لکڻ ۾ ڪجهه غلطي ٿي وئي آهي. مير عبدالحسين سانگي به غلط سٽ لکي آهي. ان (غلط) پڙهڻي ”الموت جِسُر يُؤصِلُ الحبيبَ الي لقاء الحبيب.“ مان سال 1155 نڪري ٿو، جنهن ڪري اڳتي هلي اڪثر محققن ساڳي غلطي ورجائي آهي.
عام روايت آهي ته شاهه حبيب جوانيءَ ۾ ئي بلڙي ڇڏي مٽياري آيو. اتي ئي سندس شادي پنهنجن عزيزن ۾ ٿي پر شادي سيدن جي ڪهڙي پاڙي مان ٿي؟ اهڙي ڪا به تصديق موجود نه آهي. شاديءَ کان پوءِ کان پوءِ خانداني تڪرارن سبب شاهه حبيب لاءِ ڪي ڏکيون حالتون پيدا ٿيون. سائين جي ايم سيد پيغام لطيف ۾ لکي ٿو ”مٽياريءَ ۾ گهڻو وقت رهڻ بعد جڏهن سندن (سيدن جو) اولاد گهڻو ٿيو ۽ وڌيا ويجهيا تڏهن گذر جي تنگي، باهمي تعصب، گهرو جهڳڙن، رسم رواج جي خامين ۽ خرابين جي ڪري هنن مان ڪيترن مٽياري ڇڏي ٻاهر وڃي ٻين ڳوٺن ۾ پنهنجي سهوليت خاطر رهڻ شروع ڪيو ... مٽياريءَ ۾ رهائش دوران سيدن جو خاندان چئن مکيه قبيلن ۾ ورهائجي ويو: 1ـ جراڙ پوٽا. 2ـ باقيل پوٽا. 3ـ موسيٰ پوٽا. 4ـ معين پوٽا.“
پوءِ، پنهنجي عزيز ۽ درويش هاشم شاهه قلندر متعلوي (وفات: 1120هه) جي چوڻ تي مٽياري ڇڏيائين، اهو لڳ ڀڳ 96ـ 1095 هه سال هوندو. پڪ سان نٿو چئي سگهجي پر ممڪن آهي ته ابتدا ۾ هو ڀينءَ پور ويو هجي ڇاڪاڻ ته اتي سما سندن مريد هئا. اڄ به ڀينءَ پور ۾ اها روايت ٻڌجي ٿي ته شاهه حبيب هتي رهيو آهي، ڀينءَ پور ۾ مقامي ماڻهو اڄ به ان جاءِ جا آثار به ڏيکارين ٿا جتي شاهه حبيب جي حويلي يا گهر هو. ڀٽائي صاحب کان پوءِ خيرپور جي لونگ مهيسر واري سلسلي جي فقيرن اها مسجد ٺهرائي آهي جنهن جي پٺيان ان حويليءَ جا آثار چيا وڃن ٿا جتي شاهه حبيب جي حويلي ٻڌائي وڃي ٿي. اڄ تائين حج واري عيد جي موقعي تي 12ـ ذوالحج واري ڏينهن فقير راڳ جي محفل ڪندا آهن. هيءَ مسجد 15 ـ 16 فٽ اوچي دڙي تي آهي. دڙو هن وقت اڌ ايڪڙ به نه بچيو آهي پر اهو اوڀر طرف چئن ايڪڙن تي پکڙيل هو. انهن آثارن تي به هڪ مسجد جا کنڊر آهن جنهن لاءِ چون ٿا ته اها اصل وقت جي آهي. مريد چون ٿا ته شاهه حبيب هتي ڪجهه سال رهيو ۽ شاهه لطيف هتي ڄائو. پر اها روايت ڪمزور ٿي لڳي ڇو ته ڪنهن ٻئي هنڌ شاهه لطيف جو جنم ٿيڻ جي حوالي سان پاڻ وٽ ڪجهه مضبوط دليل به آهن. شاهه حبيب ڀينءَ پور ترسڻ کان پوءِ لڏي ويو، اها روايت به ڀينءَ پور جي رهواسين وٽ آهي. شاهه صاحب ڀئن پور مان ڇو لڏي ويو؟ ان لاءِ به مريدن وٽ ساڳي روايت آهي ته زمينداري تڪرار سبب شاهه حبيب هتان لڏڻ تي مجبور ٿيو. ڀينءَ پور جو ماڳ کٽياڻ ريلوي اسٽيشن کان اوڀر طرف ۽ ٽنڊي ڄام کان اتر پاسي ڪي ٿورڙا ڪلوميٽر پري موسيٰ کٽياڻ ويجهو آهي. شاهه لطيف جي فقيرن ۾ اسماعيل فقير سمون ڀينءَ پوري جو ذڪر ملي ٿو. شاهه لطيف ۽ شاهه حبيب ڀينءَ پور ۾ ضرور آيا ۽ ترسيا هوندا ۽ مريدن وٽ اچڻ وڃڻ جو اهو سلسلو ڊگهو عرصو رهيو هوندو ڇو ته اهو پنڌ بلڙي ۽ ڀٽ جي واٽ ۾ آهي، مريدن عقيدت سبب مرشدن جو تڪيو ضرور سنڀالي رکيو هوندو، ۽ هيءَ جا ڀٽائي صاحب جي پيدائش جي روايت آهي سا انڪري جڙ پڪڙي وئي هوندي ته شاهه لطيف ننڍپڻ کان ئي شاهه حبيب سان ايندو رهيو هوندو.
ڀينءَ پور ۾ زمينداري تڪرار ڪنهن سان ٿيو؟ هتي ٻه ڌريون نظر اچن ٿيون: هڪڙا ته خود مٽياريءَ وارا سيد جن سبب شاهه حبيب مٽياري ڇڏي ۽ ٻيا نصر پور وارا ارغون نسل جا مغل جيڪي هتان جا اصل جاگيردار هئا. پر اختلافن بابت ڪنهن به ڌر ڏانهن اشارو نه ٿو ملي. البت حامد خانائي روايت لکي ٿو ته ”ڀينءَ سنڌ جي هڪ قديم قوم هئي. چوڻ ۾ اچي ٿو ته ’ڀينءَ ۽ هالن وانگر پاڻ ۾ وڙهڻ‘ ... شاهه لطيف اڃا ٻالجتيءَ ۾ ئي هو ته شاهه حبيب ڀينءَ ۽ هالا قوم جي پاڻ ۾ گهرو جهڳڙن کان تنگ ٿي ڀينءَ پور مان لڏي اچي هالا ڳوٺ ۾ ويٺو، جو نالو سيدن جي حويلي ٺاهي رهڻ ڪري ’هالا حويلي‘ پئجي ويو. هي ڳوٺ ڀٽ شاهه کان اڍائي ڪوهه (اٺ ڪلوميٽر) پري هو.“
شاهه حبيب ٻه شاديون ڪيون، هڪ خاندان ۾ (سيدن ۾)، ۽ ٻي خاندان کان ٻاهر. ليلارام وتڻ مل لکي ٿو ته ”... ٻي شادي ديانو قبيلي مان هئي. ليلا رام وتڻ مل لکي ٿو ته کيس آخوند احمدي ٻڌايو ته شاهه دياني کي مخدوم عربي به چوندا هئا (جو عربستان کان آيل هو) ۽ ديانو ان ڪري ٿي چيائون جو هو ڪجهه ديوانو (مجذوب) هو. شاهه دياني کي پٽ جو اولاد ڪونه هو ۽ هو هالا پراڻا ۾ رهندو هو، جتي سندس قبو به آهي.“ پر تحفته الڪرام مخدوم عربي جي هڪ پٽ جو نالو مخدوم بايزيد ڄاڻايو آهي. ليلارام چوي ٿو ”مخدوم عربيءَ کي پٽ ڪين ٿيا، سندس مزار هالا پراڻا وٽ آهي، ۽ ڪن فقيرن جي هٿ ۾ آهي جيڪي پاڻ بهانو بڻائي ديانا سڏائين ٿا.“ بهرحال، اڄ به ڀٽ شاهه جي پيراڻي ڪٽنب جي فردن کان پڇبو ته هو ايئن ئي چوندا ته شاهه حبيب ٻه شاديون ڪيون هيون: هڪ شاهه دياڻي جي نياڻيءَ سان ۽ ٻي ڏيرن فقيرن مان. هنن وٽ مٽياريءَ مان شاديءَ بابت ڪا به روايت نه آهي. هو ايئن به سمجهن ٿا ته ڀٽائي سائينءَ جي والده دياڻي هئي، البت سندس ٻيا ڀائر ڏيرن مان ٿيا، ۽ اهي ويڳا ڀائر هئا، ۽ شاهه لطيف کي ڪو سڳو ڀاءُ يا ڀيڻ ڪونه هئي.
شاهه حبيب جي ٻن شادين جي روايت ۽ مٽياريءَ مان شاديءَ کي رد ڪرڻ جي صورت ۾ شاهه لطيف سائينءَ جي ڀاءُ سيد جمال شاهه جي والده جي سڃاڻپ گم ٿي وڃي ٿي. جيڪهن ڀٽائي صاحب جي والده دياني هئي، ۽ ڀٽائيءَ جو ڪو به سڳو ڀاءُ يا ڀيڻ نه آهي، ۽ عرس فقير ڏيري جي نياڻيءَ مان شاهه لطيف پهريون ۽ شاهه لطيف ٻيو ڄاوا ته پوءِ جمال شاهه جي والده ڪير هئي؟ ان سوال جو جواب سولو آهي ته جمال شاهه جي والده مٽياريءَ مان هئي ۽ ڀٽائي صاحب ۽ ٻين ڀائرن جي والده عرس فقير ڏيري جي نياڻي هئي ... ۽ شاهه حبيب دياڻي خاندان مان شادي نه ڪئي هئي. اها هڪ غلط فهمي آهي، جيڪا عالمن هٿان پيدا ٿي آهي.
ڀٽائي صاحب جي ماسات محمد عالم جو نالو عالمن لاءِ غلط فهميءَ جو سبب بڻيو آهي. محمد عالم ڏيرو شاهه لطيف کان پوءِ به ڀٽ تي رهيو ۽ سڀ کان اهم فقير هو پر محققن هالا جي محمد عالم دياڻي کي شاهه لطيف جو ماسات قرار ڏنو آهي جنهن جو ڀٽ سان ڪو به تعلق ڪونه هو. اها غلطي مير عبدالحسين سانگيءَ لطائف لطيفيءَ ۾ ڪئي جنهن جو بنياد مير علي شير قانع جو تحفته الڪرام بڻيوآهي. قانع لکيو، ” مخدوم بايزيد ولد مخدوم عربي جي پوٽن مان محمد عالم سيد عبداللطيف تارڪ جي خليفن مان ڪل فقراءَ ۾ ممتاز آهي.“ ايئن، محمد عالم ڏيري ۽ محمد عالم د